Ndikimi i gjeopolitikes ne strategjine kombetare në botën qe ndryshon

Shkruan: Kujtim Bytyqi

Strategjia kombëtare është e drejtë e udhëheqjes së lartë politike e shtetërore të një kombi. Nëpërmjet saj shpallen, synimet strategjike të një kombi, apo e shprehur ndryshe, interesat dhe objektivat kombëtare. Në përcaktimin e objektivave kombëtare mbahen parasysh qëllimet themelore, ku përqendrohen politikat kombëtare, përpjekjet dhe burimet për realizimin e tyre. Një rol të rëndësishëm ne realizimin e objektivave kombëtare luajnë përbërësit e fuqisë kombëtare, që janë burimet dhe instrumentet. Bazuar në kushtet gjeopolitike të çdo vendi, ata plotësojnë njëri tjetrin. Në burimet e fuqisë kombëtare më i qëndrueshëm është ai gjeografik, që ka të bëjë me madhësinë, konfiguracionin dhe pozicionin e çdo vendi. Pavarësisht nga gjendja gjeopolitike, sipërfaqja e një vendi ndikon ndjeshëm në fuqinë kombëtare. Ajo ka të bëjë më mirëqenien e një kombi, me krijimin e mundësive për një qëllim ekonomik e tregtar, por edhe me manovrimin e forcave e te mjeteve, në rast nevoje. Mirëpo, efektshmeria e forcave nje apo shumekombeshe e ka ndryshuar permbajtjen teresisht per te kaluaren e sovranitetit shteteror. Sot  te gjitha  shtetet  dhe ato me te fuqishmet  veprojne ne kushtet e nje sovraniteti te kufizuar, si pasoje e nje sere lidhjesh  te dyanshme rajonale e botërore.

Shoqeria  civile,  ne shume  perberes te saj, vecanerisht  ne ate ekonomik, synon te  largohet  nga  shteti  duke u integruar  ne tregun boteror. Pra, mbizoterojne prirjet per copetime, nga njera ane, e per globalizime nga ana tjetër. Për të zhvilluar detyrat e tij thelbësore deri tani, si ato të rojes së rendit, të institucioneve të drejtësisë shoqërore dhe burimit parësor të legjimitetit e të mirkuptimit politik, shteti duhet të baraspeshojë konkurencën e forcave nënshtetërore dhe transnacionale. Për të arritur këtë, shteti duhet të fitojë një fuqi vepruese, që ta vendosë atë në kushte konkurence në kontekstin e ndryshuar ndërkombëtar. Forcat që ndajnë pushtetin me shtetet janë institucionet ndërkombëtare. Forca të radhës së parë janë Kombet e Bashkuara, NATO-ja dhe Bashkimi Europian. Të rradhës së dytë, janë, forcat ndërnacionale, si institucionet fetare, ndërmarrjet shumëkombëshe dhe kriminaliteti i organizuar, të cilat kanë një rëndësi gjeopolitike, që vjen duke u rritur. Dhe, më në fund, janë rajonet e komunat lokale dhe bashkimet e organizimet shoqërore parashtetërore ose të ngjashme me ato shtetërore, të cilat janë të vendosura për ruajtjen e njëjtësimit shtetëror dhe kulturor, të cilat janë të vendosura për ruajtjen e një autonomie më të madhe, për rritjen e pavarësisë e të sovranitetit ose për afrimin e vlerave të vecanta si organizime joqeveritare.

Rajonet, shoqatat dhe organizatat kanë shtuar pushtetin e tyre, për praninë e organizimeve mbishtetërore. Këto të fundit shtojnë hapësira të reja politike dhe kufij të rinj, të cilët bëjnë që të ulen vlerat e tyre. Për shembull, krijimi i një kufiri të përbashkët të Bashkimit Evropian nuk zbeh vetëm rëndësinë e kufijve ndërshtetërorë midis anëtarëve të Bashkimit Evropian, por ndryshon edhe kufijtë e brendshëm të shteteve.

Ndërvarësia, e cila është në rritje, bën që të ketë rregulla loje ndërkombëtare, që shteti nuk mund ti përcmojë. Asnjë shtet nuk mund të mbyllet në vetvete duke ndjekur një politikë autarkike, përndryshe do të izolohej nga tregu botëror dhe shpejt do të kapitullonte, sic ndodhi me Shqipërinë gjatë Luftës së Ftohtë. Fuqia dhe pasuria e një shteti varen nga pjesmarrja e tij në sistemin ndërkombëtar dhe nga aftësia e tij, për të shfrytëzuar mundësitë që ka ky sistem në të mirë të tij. Dallimi midis brenda dhe jashtë është zvogëluar ose të paktën ka ndryshuar rrënjësisht në krahasim me të kaluarën. Edhe kur ndiqet politikë shtetqendërzuese, duhet të mbahet parasysh rritja e kompleksitetit të ndërvartësisë dhe e shtresëzimeve të subjekteve gjeopolitike. Secili shtet arsyeton për faktorë të ndryshëm materialë dhe jo materialë, që në hapësirë ndikojnë mbi interesat dhe rolet e tyre. Faktorët mund të jenë fizikë (largësia, shtrirja, pozicioni etj.), por edhe faktorë që lidhen me njeriun (kulturorë, psikologjikë, fetarë, demografikë, ekonomikë etj).

Hapësira me përbërësit e saj është teatri i veprimeve që ndikon mbi veprimet e cdo vendi. Ajo përbën njësinë e referimit territorial, për analiza të faktorëve të ndryshëm dhe është gjithashtu, njësi referimi edhe për subjekte të ndryshme gjeopolitike, që ndërveprojnë bashkarisht në mënyrë të renditur ose ndeshen mbi një hapësirë të dhënë. Çdo shtet kërkon detyrimisht të arrijë interesat e veta. Një gjë të tillë ai e bën pavarësisht nëse i ka shpalosur ose jo ato. Interesat e shtetit në politikën e jashtëme quhen kombëtare. Përdorimi i termit komb mbart me vehte edhe një përfaqësim territorial. Kjo ndodh sepse në lidhje me jashtë do të duhet të veprojë me synim të caktuar si një sistem i bashkuar, me qëllim që të paraqesë, siç duhet, peshën e vendit në skenën ndërkombëtare, skenë në të cilën ai vepron ose rivalizon me shtetet e tjera. Nuk duhet të harrohet që Revolucioni Francez bëri të qartë konceptin e interesave kombëtare të kuptuara si interesa të përgjithshme, që qëndrojnë mbi interesat e vecanta të klasave apo individëve.

Afërsia gjeografike zakonisht rrit interesin. Këtë interes e zvogëlon largësia. Natyrisht e varur nga tipi i interesave dhe nga shkalla e teknologjisë së mjeteve të transportit, të ndërlidhjes e të armatimit, teknologjia synon të zvogëlojë vlerat e largësisë, megjithatë, largësia mbetet thelbësore. Në fushën strategjike largësia është mbrojtja më e mirë, megjithse për këtë problem ka edhe mendime të kundërta. Interesat ndikohen më shumë nga largësia se sa nga ekonomia. Nisur nga këto analiza, për problemet e sigurimit të përgjithshëm të një kombi marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë janë pa diskutimtë domosdoshme. Madje, sot anëtarësimi në organizmat ndërkombëtare është i kushtëzuar ngushtë me mirëkuptimin e fqinjëve.

Në anën tjetër, epoka e bombës atomike dhe e informatikës ka ndryshuar përmasën hapsinore më shumë, se sa përmasën kohore të politikës. Por madhësia e territorit nuk e ka humbur aspak rëndësinë e tij. Në fushën ushtarake ai përfaqson një element themelor, që, ashtu si në të kaluarën, përbënë thellësinë strategjike për mbrojtjen. Kjo shpjegonte qëndresën e Izraelit, për të mos lëshuar territoret e pushtuara, gjë që bëhet jo aq nga kolonët, se sa nga ushtarakët.

Por territori i gjërë mund të mos ketë gjithmonë përparësi. Sa më i madh të jetë territori, aq më shumë ka mundësi, që të jetë heterogjen në pikëpamje etnike e kulturore. Ky është vetëm parim për SHBA-në, një gjë e tillë nuk qëndron, përkundrazi SHBA-ja është një fuqi me të vërtetë globale në Atlantik e në Paqësor.

Pozicioni dhe zotërimi i rrugëve të mira të komunikacionit natyror kushtëzojnë edhe sot mundësitë e komunikimit me jashtë, sepse transport ii mallrave bëhet në rrugë detare, ajrore e tokësore. Mungesa e daljes në det të hapur e bën një shtet të prekshëm nga trusnitë e ushtruara nga shtetet kufitare ose nga shtetet, që kontrollojnë ngushticat që lidhen me oqeanet. Nga kjo del, se edhe në të ardhmen nuk do të zvogëlohet prirja e shteteve kontinentale, për tu hapur drejt detrave dhe oqeaneve.

Në vështim gjeopolitik pozicioni gjeografik i një vendi është relativ, sepse roli i tij ndryshon me ndryshimin e marrëdhënieve ndërkombëtare.

Kuptimi dhe ndikimi i faktorëve gjeopolitikë të qendrueshëm ndikohet  dukshëm nga teknologjitë informative, nga ato ushtarake dhe nga ato të prodhimit të të mirave materiale. Vlera gjeopolitike e territorit ka ndryshuar në mënyrë të dukshme, si në këndin ekonomik, ashtu edhe në atë strategjik dhe, si rrjedhojë, ka ndryshuar kuptimi dhe rëndësia e kufijve.

Megjithatë, vlera e territorit, e parë në profilin simbolik, politik e juridik, ka mbetur shumë e madhe. Për këtë mjafton të kujtojmë konfliktet etnike e nacionale, që synojnë të përputhin kufijtë shtetëror me kufijtë etnikë, madje t’i spostojnë kufijtë teknikë më përpara nëpërmjet një “pastërtie etnike’ të pamëshirshme, e cila është praktikuar gjerësisht edhe pas Luftës së Dytë Botërore në Evropën Lindore, si dhe sot në ish-Jugosllavi. Shfrytëzimi i përparësive territoriale është arsyeja e konfliktit midis Serbisë dhe Kosovës.Territori vazhdon ta ushqejë politikën me idenë e bashkimit të vërtetë gjeopolitik, bazuar në parimin e ashtuquajtur “të drejtat historike”.

Zvogëlimi i rëndësisë gjeoekonomike të sovranitetit territorial përbën një gjë të re. Ndërsa në të kaluarën shtetet-kombe ishin shtetet e krijuara e të mbajtura nga klasat homogjene borgjeze, që u kundërvihen klasave të varura, rebelimi kundër shtetit sot udhëhiqet nga krahinat e nga grupet shoqërore më të pasura, ndërkohë që krahinat dhe grupet shoqërore më të varfra shikojnë te shteti mohimin e drejtësisë shoqërore e të solidaritetit njezor. Si përfundim mund të themi se shtetet e fundshekullit duhet të shndërohen nga shtete ushtarake dhe shtete të mirëqenies në shtete gjeoekonomike që të jenë në gjendje të drejtojnë në mënyrë të efektshme veprimet përkatëse të vendit, system në konkurrencën gjeoekonomike botërore.