Transformime Globale

NACIONALIZMI I RI SERB

KUJTIM BYTYQI

Nacionalizmi është dukuri evropiane. Populli serb nuk është i veqantë në nacionalizmin e tij. Ishte shkaktar i luftërave të shumta në këtë kontinent. Mirëpo, dekada e fundit dhe teknologjia e keqpërdorimit të ndjenjave kombëtare nga ana e elitës serbe, është rast specifik nga fundi i shekullit XX. Nacionalizmi serb me fitorën e opozitës vetëm e ndërroj trajtën. Me disfatën e Millosheviqit u shpërbë komponimi i komunizmit me nacionalizmin. Kisha Ortodokese Serbe gjatë shekujve veqanarisht në pesëmbedhjetë vitet e fundit, ishte më tepër institucion politik se fetar. Gjatë historisë së kombit serb, Kisha Ortodokese Serbe kishte rolin vendimtar në përkufizimin dhe rrumbullakimin e kufijve shtetëror. Kështu ndodhi edhe gjatë luftërave të fundit.

Realiteti evropian, mjerisht, është i ngarkuar me nacionalizëm latent dhe në veqanti me nacionalizma etnikë në Ballkan. Në rrethana normale nacionalizmi serb nuk do të dallohej shumë nga ai grek, kroat, bullgar. Mirëpo është e fakt se nacionalizmi serb shkaktoi luftën në Ballkan, kufijtë e të cilit ende nuk janë të vënë. Në kundërshtim me shpresat se fitorja e Vojisllav Koshtunicës dhe përgjithësi opozitës do ta relaksoj krejt rajonin ne jemi deshmitar të një procesi në tërësi tjetërfare. Krijesa shtetërore e RFJ-së, e krijuar në vitin 1992, shërbente vetëm kornizë kalimtare për krijimin e shtetit serb, gjë që më në fund ishte edhe qellimi i të gjitha luftërave të bëra, ndonëse nuk dihej se deri ku ky shtet do të shtrihej. Me qellim të këndelljes sa më të shpejt të tërë rajonit është e domosdoshme që sa më parë të zgjidhet çështja e kufijve në Ballkan. Në këtë rast, për vetë popullin serb ka rëndësi vendimtare që Serbia të futet përbrenda vetvetës, që don të thotë të mbetet pa Kosovën, Malin e Zi dhe Republikën Serbe. Vetëm një Serbi e tillë do të ishte ndërprerje e vazhdimësisë me Serbinë e dikurshme të Millosheviqit, dhe vetëm kjo do të jetë sinjal i sigurt se ajo ka hequr dorë nga synimet e saj shekullore imperialiste. Njëkohësisht, ky është edhe parakusht për Serbinë të bëhët faktor i rëndësishëm në reintegrimin e Ballkanit. Kjo njëkohësisht bëhët treguesi mirë për të gjithë fqinjët e saj, të cilët tash për tash janë më se të shqetësuar sa i përket rolit të Serbisë në periudhën vijuese.

Gjeopolitika serbe

Përgaditjet për ndërrimin e Millosheviqit kanë qenë shumë të gjata dhe kanë zgjatur disa vjet. Ky ndërrim planifikohej në ndërlidhje me rrethin e tij të ngusht dhe me institucionet kombëtare çfarë ishin Akademia Serbe e Shkencave dhe e Arteve (SANU), Kisha Ortodokse Serbe, policia dhe ushtria. Izolimi ndërkombëtar i Serbisë, dhe më pastaj ndryshimet në Mal të Zi rrezikonin seriozisht mbajtjen e Malit të Zi në përbërje të RFJ-së. Kritikat në hesap të tij vinin nga e djathta, dhe atë pa kurfarë përjashtimi për shkak të luftërave të humbura dhe të hubjes se “territoreve etnike serbe”. Në qarqet e SANU-së nga të cilat rpjekti kombëtar edhe mori udhë, qështja kombëtare dhe shtetërore serbe në fundin e shekullit XX shqyrtohej në menyrë intenzive, duke marrë rezultatët e Marrëveshjes së Dejtonit dhe asaj të Kumanovës. Edhe Vojisllav Koshtunica në fushatën parazgjedhore të tij akuzonte Millosheviqin për shkak se ai “nënshkroi kapitullimin në Dejton dhe atë në Kumanovë” . Në këto qarqe edhe më tutje rolin bindshëm më kryesor e ka letrari Dobrica Qosiq.

Strategët serbë në vlerësimet e tyre marrin parasysh rrethanat ndërkombëtare, d.m.th. procesin e globalizimit, i cili edhe një kohë të gjatë do ta pengojë krijimin e një shteti të vetëm të popullit serb. Mirëpo vlerësimi i tyre është se ky proces nuk do të jetë i përhershëm, dhe se siq e ka thënë Mihaillo Markoviqi , “intelektualët dhe politikanët serbë nuk duhët të presin që ai të deshtojë apo të dobësohët mjaft ashtu që të fillojnë të punojnë për njësimin e tokave serbe”. Prandaj Markoviqi thotë mëtutje se “detyra e tyre e drejtpërdrejt është që tash të punojnë në krijimin e një hapësire unike shpirtërore serbe, sepse për këtë tash eksistojnë kushtet. Njëkohësisht, Markoviqi permendi se “është e gabuar që puna në krijimin e hapësirës unike shpirtërore serbe të kushtëzohët me sigurimin paraprak të një niveli të lartë të demokracisë .

Strategët serb nuk e kanë mohuar se i kanë dhenë përkrahje Millosheviqit. Dobrica Qosiq thotë: “E kam përkrahur Sllobodan Millosheviqin përderisa luftonte për barazinë e Serbisë përmbrenda Jugosllavisë dhe mbronte të drejtat themelore të popullit serb, pa ët cilat ai ishte lënë përmes titizmit dhe Kushtetutës së Brioneve të 1974-it.  Antonije Isakoviq formuloi me gjasë më së miri qendrimin e tyre: “mendoj mirë për Koshtunicën, ashtu si që dikur mendoja mirë edhe për Millosheviqin”.  Sllobodan Millosheviqi bëri aq sa i lejuan rrethanat ndërkombëtare, ndërkaq për periudhën vijuese nevojitën njerëz të rinjë e të pakompromentuar.

Jugosllavia si shtet ishte e përshtatshme për deserbizim. Ndërkaq ndjenja jugosllave biologjikisht e rraskapiste dhe e dobësonte serbizmin, duke vepruar në kombin serb si një faktor i fuqishëm dezintegrues, thekson akademiku Vasilije Krestiq. Mirëpo një kontribut të konsiderueshëm për thyerjen shpirtërore të popullit serb e dha edhe internacionalizmi komunist, thekson Krestiq. Jugosllavia e tashme (e treta) si nga trajta ashtu edhe nga thelbi i vijon përqarjet serbe nga e kaluara (besimtarë-ateistë, partizanë-çetnikë),dhe është detyrë e intelektalëve, shton Kersiq, që këtë semundje ta sherojnë me ndryshimin e sistemit të tërësishëm të arsimimit dhe të atij të shkencave humaniste, ashtu që ta ripërtëritin ndjenjën shpirtërore burimore serbe. 

Hapësira etnike serbe pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Dejtonit ishte preokupim i të gjitha strategëve serbë. Lidhur me këtë në vitin 1997 në truezën e rrumbullakët “Populli serb dhe realiteti i ri gjeopolitik” Jovan Iliq, në mes të tjerash theksoi se “zvogëlimi i metutjeshëm i hapësirës etnike serbe në rrjedhat e të tri Moravave (të Madhës, Perendimorës dhe Jugorës) është hyrje në zhdukjen e kombit serb si komb politik. Prandaj duhët menjëherë dhe pa kurfarë ngurimi të përcaktohët hapësira etnike serbe nga e cila as që do të tërhiqemi dhe as nuk do të shpërngulemi, dhe se duhet ta shprehim një vullnet, vendosmëri e qendrushmëri të patundur që ajo të mbrohët.

Në përgaditjen e një strategjie të re serbe vend të rëndësishëm gjithësesi ka edhe marrja e qendrimit ndaj botës së jashtme. Në të vërtetë, konsiderohët se serbët e humbën luftën mediale në botë sepse mendonin se “e vërteta konsiderohët megjithatë në fund do të fitojë”.Prandaj, Sllobodan Despot thotë se “në vend se të indinjohemi nga Perendimi dekadent, neve duhet të mendojmë se cilën të vërtetë për vete deshirojmë ta japim dhe në cilën menyrë. Me fitorën e opozitës në serbi blloku nacionalist për të parën herë është duke fituar, pos legjitimitetit demokratik edhe përkrahjen e Bashkësisë Ndërkombëtare.  Komponimi i komunistëve dhe nacionalistëve me disfatën e Millosheviqit u shpërbë, kështu që mbet vetëm nacionalizmi i cili u përhap dhe mori, pos të tjerash, një ngarkesë të fuqishme antikomuniste. Trashëgimia teritoriale e Millosheviqit është pika fillestare për realizimin e qëllimeve të përmenduara më sipër.

Kosova

Pas intervenimit të NATO-së dhe nënshkrimit të Marrëveshjes së Kumanovës Kosova u nxor nga kompetencat e Serbisë. Kjo ende nuk e ka liruar Beogradin nga iluzioni për ndarjen e Kosovës. Këtë më së miri e ilustron destabilizimi i pandërprerë i pjesës veriore të Kosovës, me Mitrovicën si qendër e ngjarjeve, si dhe refuzimi i serbëve të marrin pjesë në Institucione të Vetëqeverisjes në Kosovë. “Strategjia e pashprehur” e Perendimit ndaj Unionit SMZ, dhe vonimi de facto i zgjidhjes së statusit të Kosovës i krijojnë hapësirë Beogradit për instrumentalizimin e mëtejmë të serbëve të Kosovës. Përqendrimi i Beogradit pas ndërrimit të Sllobodan Millosheviqit qartas është në shtytjen juridike të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të KB, e cila edhe vetë është e dykuptimtë, sepse është rezultat i lëshimeve të cilat i janë bërë Rusisë, e cila më këtë Rezolutë realizoi praninë ushtarake në Kosovë. Megjithë faktin se SHBA-të joformalisht përkrahin Kosovën e pavarur, Unioni Evropian, Rusia dhe Kina e kundërshtojnë, jo vetëm pavarësinë e Kosovës, por edhe atë të Malit të Zi. Nacionalistët serbë kur hapin çështjen e Shqipërisë së Madhe deshirojnë që çëstjen e Kosovës ta lidhin me zgjidhjen e çështjes së Bosnjë dhe Hercegovinës, ashtu që, në të vërtet t’i realizojnë pretendimet e tyre territoriale në Bosnjë dhe Hercegovinë. Çështja e Kosovës shqyrtohët në të gjitha nivelet dhe kryesisht eksiston konsenzusi për zgjidhjen e saj. Në këtë rast nuk merret parasysh   realiteti i ri në Kosovë dhe as që merret parasyshë sjellja e regjimit serb në dhjetë vitët e fundit, i cili në atë kohë gëzonte edhe përkrahjen e opozitës.

Argumentohët  se Serbia nga kapaciteti i madh i nacionalizmit të konzervuar gjithmone do ta mohonte etnicitetin shqiptar ose edhe malazez. Këtë më së miri e formuloi Aleksandar Llojpur: Sikur Kosova të mbetej pjesë e Serbisë, apo së bashku me Serbinë dhe Malin e Zi të jetë republikë e tretë, atëherë serbet përseri nuk do të mund ta rregullonin lirisht shtetin e tyre. Përseri do të duhej të mëkëmbej një diskriminim pozitiv i malaziasve dhe i shqiptareve të Kosovës, dhe serbët përsëri do të duheshin që në organët e përbashkëta t’i nënshtrohën ndikimit joproporcional të malaziasve dhe të kosovarëve, dhe do të ishte jonormale që Serbia të udhëhiqët nga ana e Malit të Zi dhe e Kosovës.       Nuk janë shqiptarët por serbët janë ata që me nacionalizmin  që vetëm e ndërroj  trajtën rrezikojnë mitin e tyrë që Kosova të jetë gjithmonë pjesë e tyre. Kohën e fundit ekziston një vullnet i Bashkësisë Ndërkombëtare që statusi i Kosovës të zgjidhët sa më shpejtë dhe zgjidhja e saj do të jetë thyerja e mitit.

Indentiteti

Heshtja sistematike e së vërtetës dhe organizimi i një harrese kolektive, si dhe shmangia e ballafaqimit me përgjegjësinë për luftërat e dekadës së fundit, objektivisht jep pak pikëmbështetje bashkëkohëse për krijimin e një indentiteti ti ri serb, i cili përjeton krizë të një lloji të veqant për shkak të shpërbërjs së Jugosllavisë dhe të krimeve masive të cilat regjimi beogradas i bëri në territorët e ish-Jugosllavisë. Prandaj edhe fiton në peshë serbizmi “abstrakt”. Strategët serb gjithmonë thirrën në mitologji, në pozitën e viktimës të popullit serb, i cili siq e shpreh akademiku Millorad Ekmeqiq, “në shekullin e kaluar kapërceu nëpër katër lufta, tri bllokada ekonomike, gjashtë kriza diplomatike të një rëndësie botërore, tri diktatura, katër kapitulime të shteteve të pasuksessheme dhe dy luftëra qytetare. Asnjërën nga këto ngjarje populli serb nuk e zgjodhi vetë, ndonëse lufëratë botërore fillonin me akuzat se ai është fajtor për to.  Ndoshta këtë në menyrën më ilustrative e shprehu Millan St. Protiq, dikur prefekt i Beogradit, i cili thotë “serbizmi” duhët të mbështetët në “antikomunizëm, ortodoksizëm dhe në monarki”.

Strategët serb gjatë përkufizimit të indentitetit të tyre për shek. XXI, kryesisht mbështetën në Kishën Ortodokse Serbe. Mirëpo këta e theksojnë se ajo ngjajshëm me kishat tjera në botë, “i është nënshtruar shtypjes së vazhdueshme të politikave të fuqive të medha dhe përpjekjeve që edhe ajo të shndërohët në instrument të politikës së tyre”.Pos kësaj, edhe roli i historiografisë ka rëndësi të madhe në përkufizimin e së kaluarës, gjë e cila më në fund edhe në përgaditjen e luftërave dhjetëvjeqare ishte e një rendësie të madhe për mobilizimin e emocioneve të serbëve në tërë botën posaqërisht të atyre në Kroaci, Bosnjë dhe Hercegovinë dhe në Kosovë.

Nacionalizmi agresiv serb vetëm që e përshpejtoi emancipimin e të gjitha kombëve të ish-Jugosllavisë. Në këtë rast procesi i globalizimit gjithnjë e më tepër e relativizon sovranitetin e shteteve kombëtare, dhe në afat më të gjatë do t’ia humb kuptimin në tërësi rolit të shtetit si sovran. Konceptimi i sovraniteitit dhe i shtetit kombëtar në një menyrë tashmë të vjetërsuar si dhe të moskuptuarit e procesit të globalizimit i qon serbët drejt prapambeturisë dhe autizmit.

Është pikërisht kjo çështje që e pengon krijimin e një indentiteti serb bashkëkohës.

Bibliografia

Punimi kryesisht i referohët dokumetit “Srpska konzervativna misao” (Mendja konzervative serbe), të autorës serbe Sonja Biserko. “Botim i Institutit të Helsinkit për të drejtat e njeriut në Serbi”. Beograd, nëntor 2000.