ISLAMI TRADICIONAL PER KOHEN MODERNE ?

Shkruan: Gëzim Selaci

Rizbulimi i identitetit musliman pas rënies së regjimit komunist tek ne është përcjellë me probleme të shumta dhe të rënda. Është shkaktuar një neveri ndaj trashëgimisë islame në identitetin kombëtar në kontekstin bashkëkohor në rrethanat e reja në të cilat është gjetur kombi. Kjo mund të ketë ndodhur për shkaqe të ndryshme, por gjithsesi konceptualizimi i gabueshëm dhe jofunksional i fesë ka qenë një nga shkaqet kryesore.

Sidoqoftë, në përpjekjen për të zgjidhur këtë, është propozuar ‘Islami tradicional’ si i vetmi model që siguron një marrëdhënie paqeje me identitetin tonë kombëtar. Por, a e ka fuqinë ky ‘Islami tradicional’ të jep një alternativë të zbatueshme dhe me shanse për sukses përkundër sfidave dhe çështjeve moderne?

Muslimanët sot po kalojnë nëpër një fazë të veçantë të historisë së tyre teksa gjenden nën një presion të nevojës për t’iu përshtatur ndryshimeve që sollën rrethanat e reja në botë. Kështu, edhe komponenti islam në identitetin tonë kombëtar po rimendohet në kontekst të përkatësisë shumëfetare dhe të të imagjinuarit të një identiteti kombëtar me vlera perëndimore. Kështu pra, muslimanëve u shtohen probleme të reja.

Për t’iu adresuar këtyre problemeve që shtresohen, muslimanët janë gjetur para nevojës për një kompas etik që do t’iu referoheshin në lidhje me çështje morale. Ndërsa Islami tradicional nuk frymëzon, kurse Bashkëksia Islame e Kosovë (BIK) është kredhur në një letargji akademike dhe komunikuese (mediale), alternativat që ofrojnë strukturat e tjera duket se janë më tërheqëse për brezat e rinj të muslimanëve.

Shumë prej këtyre alternativave nuk mund t’iu atribuohet ndonjë e keqe, ndërsa BIK-u nuk ka parë probleme tek ato. Mirëpo të tjerat mund të lindin më shumë probleme se sa që zgjidhin. Në të vërtetë gati të gjitha këto nuk kanë dalë si alternativa pozitive, domethënë që kanë propozuar zgjidhje; procesi i krijimit të identitetit të tyre ka qenë negativ, domethënë ato e kanë definuar veten dhe kanë rekrutuar simpatizantë duke u definuar si të ndryshëm ndaj modelit të rrymës qendrore, duke treguar se si janë të ndryshëm nga modeli i BIK-ut. Këtu edhe mund të hyjë sherri, ngase këto kode alternative që nuk mendohen mirë, hapin rrugën e indoktrinimit, shpëlarjes së trurit, mendësisë grupore, ekstremizmit, e të tjera.

Në këtë gjendje faktike, BIK është gjetur ndërmjet dy zjarreve: mohimit të problemit, thua se asgjë nuk po ndodhë, dhe alarmimit për të, thua se e keqja më e madhe vjen këtej. Me sa duket BIK nuk flet një goje, andaj nuk ka një qëndrim unik zyrtar. Sidoqoftë, është e qartë se një numër grupesh kanë ofruar tashmë alternativat e tyre dhe kanë fituar simpatizantë. Nuk do mend se jo të gjitha nga këto janë në të njëjtën linjë me rrymën qendrore që e ndjek dhe e promovon BIK.

Megjithatë, nëse dikush nga Bashkësia Islame sheh rrezikun tek këto kode a modele alternative, kjo nuk është e tëra që pritet nga kjo organizatë lidere fetare. Roli i BIK-ut nuk kufizohet në gjetjen e gabimeve dhe identifikimin e rreziqeve. Pritshmëria nga kjo organizatë ombrellë fetare është shumë më e madhe se sa të konkludojë gjërat e njohura; ajo duhet të ofrojë alternativë, nëse do të jetë organizatë udhëheqëse. Roli i BIK do të mund të ishte më pozitiv, dhe përveç që të tregojë se çfarë Islami nuk na duhet, ajo do të duhej të ofronte një model të Islamit që na duhet. Natyrisht, që të tërheq brezat e rinj të muslimanëve, ky model duhet të t’iu adresohet çështjeve dhe brengave bashkëkohore.

Pra detyra e BIK-ut është jo vetëm të thotë se si nuk duhet, por edhe si duhet. Ekzistimi dhe vazhdimi i alternativave problematike është përgjegjësi edhe e BIK-ut. Kështu, ngase ky ‘rrezik’ dhe rreziqe të tjera ekzistojnë në një masë të madhe në saje të dështimit të BIK-ut për të ofruar një alternativë ndaj islamit tradicional, dhe jo në saje të dështimit për të ruajtur atë.

Për një të kuptuar të ri të islamit

Në mënyrë që identiteti islam në sistemin e identitetit tonë kombëtar t’i kontribuojë emancipimit dhe zhvillimit të kombit, është i nevojshëm një të kuptuar (fikh) i ri i Islamit që do të dilte si rezultat i një diskursi akademik i arsyetimit dhe interpretimit (ixhtihad) për të nxjerrë kuptime të reja. Ky interpretim duhet të themelohet mbi traditën për të krijuar një diskurs të ri e të vlefshëm për kohën dhe rrethanat aktuale. Fatkeqësisht, kjo sfidë nuk është përballë me sukses nga elita dhe organizatat fetare në vend.

BIK-u duke mos pasur fuqinë dhe kapacitetin të ofrojë një të kuptuar të tillë, këmbëngul në një ‘Islam tradicional’. Në radhë të parë, nuk është bërë e qartë se çfarë nënkuptohet me nocionin ‘Islami tradicional’, por ai shpeshherë reduktohet në rite të detajuara që mullatë kryejnë në festa e ceremoni mortore. Ky Islam tradicional ka dështuar t’iu adresohet çështjeve bashkëkohore që kanë lindur rishtas, andaj nuk ka qenë tërheqës për brezat e rinj të muslimanëve

Ideja e një të kuptuarit të ri të Islamit i frikëson shumë muslimanë, prandaj çdo thirrje e këtij lloji mund të përballet me rezistencë. Andaj, për të shtuar shanset për pranim, kjo thirrje duhet të vijë nga autoritete të pamohueshme fetare. Gjithherë është më e lehtë të projektosh diçka në mendje dhe letër, por e vështirë të bindësh të tjerët për të.

Disa mendojnë se Islami është uniform dhe nuk ka se si të kuptohet në mënyra të ndryshme. Mirëpo, Islami që nga fillimi asnjëherë nuk ka qenë uniform; aspekte dhe çështje të ndryshme të tij janë kuptuar në mënyra të ndryshme. Se me çfarë të drejte dikush mund të pretendojë se bash të kuptuarit e tyre ( apo fikh-u i tyre) është absolutisht të kuptuarit e drejtë, dhe se nuk ka alternativë, mund të shpjegohet vetëm me terme të fanatizmit grupor dhe sektarizmit.

Të tjerët frikësohen nga të kuptuarit e ri, ngase nuk kanë vizion se cila është alternativa. Sidoqoftë, alternativa nuk është e dhënë dhe që pret të zbulohet; atë duhet krijuar.

Mirëpo, që të arrihet kjo, problemit duhet qasur në mënyrë të duhur dhe duhet bërë pyetje të duhura, ndryshe nuk arrihet askund. Së pari trashëgimia islame duhet të rimendohet dhe t’i nënshtrohet një diskutimi e debati akademik e intelektual. Ky rimendim duhet të jetë i kujdesshëm dhe të bazohet në lexim të të arriturave shumë shekullore të mendimit islam, i cili shërben si një themel i fortë mbi të cilin duhet ndërtuar një diskurs që do të ishte funksional dhe i dobishëm në kontekstin aktual të kombit.

Një qasje e balancuar dhe sistematike është tejet e rëndësishme, posaçërisht në këtë kohë kur komponenti islam po rimendohet në kulturën dhe identitetin tonë kombëtar.

Detyrë e vështirë? Kush e tha se udhëheqja dhe përfaqësimi i një bashkësie fetare është detyrë e lehtë!