Konflikti mbi identitetin maqedonas dhe e drejta mbi trashëgiminë
historike të Maqedonisë

Shkruajne: Ferdi Kamberi dhe Mentor Tahiri


Ndjeshmëria e identitetit kombëtar

Në përpjekjet e një shoqërie që ta mbrojë apo ta dëshmojë ekzistimin e identitetit, në momentin kur shkaktohen përplasjet e argumenteve që hedh njëra apo pala tjetër, lindin konfliktet që do të ndikojnë jo pak jetën politike të një shteti. Njeriu si qenie sociale-biologjike ka një identitet personal, në të njëjtën kohë ai mund të ketë identitete tjera si: identiteti qytetar, kombëtar, etnik, fetar, apo shtetëror. E kaluara e dëshmoi që megjithatë identiteti kombëtar është pak sa më i ndjeshëm për dallim nga identitetet tjera të njeriut.

Gjatë viteve të fundit jo vetëm Maqedonia, por gati në përgjithësi tërë Evropa Juglindore është ngërthyer nga problemet e shumta, polemikat dhe replikat e pafundme që shpesh edhe kanë kaluar limitet e të konsideruarit vetëm probleme politike. Shumë nga problemet që dolën në sipërfaqe viteve të kaluara, ishin ngrirë artificialisht nga sistemi i të kaluarës dhe koha dëshmoi që nuk ishin zgjidhur.

Përderisa në kontinentin e vjetër shfaqen hapa në drejtim të proceseve integruese dhe një evropianizimi, gjithashtu në rrethana të ndryshme nxiten edhe struktura konkurruese identitetesh dhe një garë e afirmimit etnik ndërmjet grupeve shoqërore apo entiteteve shtetërore. Në gadishullin ballkanik por edhe në shumë vende të ish Bashkimit Sovjetik kjo ka ditur të prodhojë një klimë konfliktesh të shprehur edhe në luftë të hapur, kurse në versionet më të buta në armiqësi politike, kriza diplomatike apo edhe probleme ndërkulturore.

Megjithatë, përkundër teorive që sot hidhen shpesh edhe pa mbështetje shkencore, një sociologji e pandikuar nga politika ditore, jo vështirë do të gjejë termin “Homoballkanas” apo “Njeriu Ballkanik”, duke aluduar këtu në shumë elemente të përbashkëta që popuj të kësaj pjese të Evropës mund ti kenë ndërmjet tyre. Kurse në një shëtitje nëpër retrospektivën historike, mahnitemi me mbresën që krijojnë faktet, jo rrallë të fshehura për hir të qëllimeve politike.

Mozaiku shumetnik i Maqedonisë

Përtej kufijve të shtetit të sotëm i cili në historinë moderne për herë të parë si subjekt politik u krijua në fund të luftës së dytë botërore, e vendosur në një pjesë strategjike të gadishullit ballkanik, Maqedonia në kuptimin gjeografik dhe historik të saj, me ndryshimet e krijuar me kohë, vazhdon të mbulojë përafërsisht atë sipërfaqe që në vazhdën e luftërave për dominim dhe zgjerim të perandorive, duhej kontrolluar ushtarakisht dhe politikisht. Pa e arritur këtë, as romakët nuk do të mund të realizonin Via-Egnatian që lidhte Adriatikun dhe Detin e zi e më tej, por as sllavët gjatë dyndjeve të tyre të shekullit të VII-të nuk do të mund të vazhdonin më tutje vendosjen e tyre më në jug në pjesët e sotme të Greqisë qendrore. Kjo traditë në lidhje me këtë territor shumë kohë më pas ndonëse në rrethana krejtësisht tjera, do të zë po të njëjtin vend dhe në një moment do të arrijë të alarmojë dhe tërheq vëmendjen e te gjitha fuqive duke filluar nga Perandoria Britanike, Franca e deri te Rusia.

Përveç famës që emri Maqedoni krijoi në kohën e Lekës së madh, në kohën kur ushtria e kësaj mbretërie të fuqishme kishte arritur të depërtoj deri në Indi, një specifikë e dallueshme e Maqedonisë së shekujve të fundit, padyshim mbetet pasuria e saj shumetnike. Sllavët, shqiptarët, turqit, grekët, vllahët, romët, hebrenjtë me praninë e tyre krijuan imazhin real të një shoqërie të vërtetë shumetnike ku secili nga këta popuj shënoi ngjarje historike e kulturore që për të ardhmen do të shërbejnë si referencë e pakontestueshme mbi rëndësinë e këtij territori. Qendra të rëndësishme si Selaniku me portin e tij detar dhe kapacitetet tregtare që ishte shndërruar në “kryeqytetin” e pashpallur të hebrenjve sefardik të cilët për ti shpëtuar inkuizicionit në gadishullin Iberik gjetën strehë në Perandorinë Osmane, apo Manastiri si një vatër e kulturës shqiptare dhe së fundit vend i lindjes i vet alfabetit shqip, janë vetëm disa nga shembujt e një mozaiku specifik. Pikërisht këtu në disa qytete të Vilajeteve të Manastirit dhe Selanikut, po krijoheshin bërthamat e para të Komitetit të bashkimit dhe përparimit, që historiografia e sotme i njeh si turqit e rinj, nga ku do të formësohen proceset që do të sjellin ndryshimet kushtetuese në Perandorinë Osmane, më vonë edhe krijimin e Republikës Turke dhe vetë fundin e perandorisë që për afro pesë shekuj kishte vë në kuadër të saj gjithë popujt e kësaj pjese të kontinentit të vjetër.

Më vonë, si një hapësirë gërshetimesh të ndryshme etnike, gjuhësore, shto këtu edhe ndikimet e kishës serbe, bullgare dhe asaj greke, vetë Maqedonia do të jetë një nga arsyet kryesore të acarimeve që shpien në luftërat ballkanike. Në fakt, shtetet sllave të posa konsoliduara në atë kohë, përpiqeshin pak a shumë në mënyra të ngjashme të dëshmonin që popullsia sllave ishte pjesë e kombit të tyre shpesh edhe duke harruar faktin që popullsia sllave e Maqedonisë kishte arritur të krijoj disa veçori të saja gjuhësore por edhe një vetëdije të veçantë mbi përkatësinë si një refleksion ndaj pretendimeve të Serbisë dhe Bullgarisë, pavarësisht faktin se kjo mund të ketë ndodhur shumë vonë. Lufta e Greqisë ishte e një natyre tjetër, përderisa ishte e pakuptueshme të përpiqej të tregonte karakterin grek të një popullsia sllavofone, ajo u përqendrua në argumentet historike, në formën çfarë i prezantonte.

Teoritë shkencore dhe historia si peng i politikës ditore

Teoria e sotme mbi identitetin maqedonas e cila vjen nga Shkupi zyrtar, kuptohet që ka qëllim dëshmimin e vazhdimësisë historike të njësisë politike të quajtur Maqedoni, që nga koha e Lekës së madh. Megjithatë, dominimi i elementeve gati krejtësisht sllave në identitetin e maqedonasve të sotëm, shfaq në sipërfaqe faktin se kjo teori nuk ka arritur qartë të arsyetojë aspektin shkencor. Sidoqoftë, kjo teori sot është bërë pjesë e pandashme e politikës ditore në betejën që Maqedonia po e bën për njohjen e emrit të saj, por edhe për njohjen e vet emrit të kombit. Fatkeqësisht, një betejë kjo që po e lë vendin mbrapa dhe shumë larg synimeve të shprehura për integrime euro-atlantike.

S’do mend se prapa polemikave mbi identitetin maqedonas, shpeshherë në luftën që po bën politika ditore, lihen anash teoritë shkencore dhe sidomos teoritë që ekskluzivisht merren me origjinën e kësaj popullate, e kaluara e së cilës fshihet nën mjegullën e historisë si edhe tek shumë popuj tjerë evropian juglindor. Shpesh ky konflikt po humb kuptimin e vet si debat mbi historinë, duke lënë përshtypjen e një lufte të rëndomtë politike ndërmjet dy shteteve.

Qoftë të adaptohet varianti maqedonas se ata janë sllavë të përzier me autoktonët apo variant grek i cili flet mbi origjinën sllave të maqedonasve të sotëm, një gjë nuk duhet debatuar dhe këtu pajtohen të gjithë historianët dhe gjuhëtarët, maqedonasit e sotëm janë pjesë e kulturës që në këto anë nuk filloi të krijohet assesi para shekullit të VII-të dhe kjo ndërlidhet ngushtë me imigrimin e sllavëve. Nuk është e diskutueshme që pas këtij imigrimi, shumë fakte ripohojnë praninë e vazhdueshme të popullatës sllave, historianët këtë e lidhin me ekzistimin e gjuhës dhe kishën e vjetër sllave që në Maqedoni daton nga shekulli X-të.

Në të kaluarën autor të ndryshëm kanë ditur që shpesh edhe të japin përshkrime kontradiktore në lidhje me maqedonasit e sotëm. Kështu gjatë fillimit të shekullit të kaluar, William Zebina Ripley dhe Bertil Lundman e përshkruanin popullsinë sllave të Maqedonisë si bullgare duke u mbështetur në gjuhën e folur sllave në Maqedoni. Kurse autori H. Brailsford i përshkruan si serbë dhe bullgarë por pa një ndarje të qartë etnike mes tyre.
Akademia e Shkencave dhe Arteve e Maqedonisë, ka pranuar teorinë se popullata e sotme maqedonase është rezultat i përzierjes së popullsive autoktone dhe sllavëve. Është teori e afërt me atë të etnografit bullgar Vasil Kancov i cili megjithatë popullsinë e quan bullgare. Ndërsa Gustav Weigand dhe Carletin Coon më tutje precizojnë se kur përmendën autoktonët të cilët së bashku me sllavët e ardhur u përzien në një etnos të përbashkët, në këtë rast bëhet fjalë për Grekët, Trakasit dhe Ilirët të cilët duke pranuar elemente sllave, iu përshtaten gjuhës së tyre kurse më vonë edhe vetë kulturës sllavo-bizantine.

Gjithsesi nuk duhet harruar që këto teori kanë gjetur vend në një kohë kur jo vetëm sllavët e Maqedonisë por në përgjithësi sllavët e jugut nuk kishin ndonjë demarkacion etnik të qartë ndërmjet tyre, por edhe nëse e kishin kjo në jo pak raste është ngatërruar me përkatësinë fetare, gjegjësisht të qenit anëtar i njërës apo tjetrës kishë.

Konflikti mbi emrin dhe trashëgiminë historike

Një segment i konfliktit mbi emrin dhe identitetin, i cili sot është deri diku i harruar, por që padyshim së paku pas luftës së dytë botërore paraqiste brengë për Athinën e cila ishte e dobësuar nga lufta civile, ishte frika nga një zgjerim i mundshëm i atëherë njësisë Jugosllave të Maqedonisë në drejtim të jugut.

Kjo frikë u shtua veçanërisht kur po diskutohej një bashkim i mundshëm federal mes Jugosllavisë dhe Bullgarisë, e që parashihte Maqedoninë si një njësi federale të veçantë. Vetë opinioni ndërkombëtar jo pak u trazua nga fakti që tani si një njësi në kuadër të një shteti të fortë sllav, Maqedonia do të mund të shfaqte pretendime në drejtim krahinës greke të Maqedonisë.

Në një letër që një këshilltar i tij po i dërgonte kryeministrit britanik Vinston Çerçill thuhej: “Një union federal i njësive të Jugosllavisë dhe Bullgarisë, do të transformojë çështjen maqedonase në një ekspansion të kombinuar jugosllavo-bullgar drejt jugut, të përforcuar nga irredentizmi maqedonas dhe bullgar për të bashkuar me Maqedoninë, portin detar të Selanikut, si një interes i përgjithshëm sllav”. Më tutje u deklarua që formimi i njësisë federale të Maqedonisë të krijohet mbi baza të përjashtimit të pretendimeve të aneksimit të territoreve tjera (Memorandumi për Maqedoninë, 15 nëntor 1944).

Përderisa Maqedonia ishte një republikë në kuadër të Ish-Jugosllavisë dhe një element konstituiv i saj, Athina zyrtare i referohej republikës me termin Republika e Shkupit siç bën edhe sot. Maqedonia nuk paraqiste subjekt ndërkombëtar gjë qe e bënte Athinën zyrtare që në vitet në vijim të mos bëjë më tepër bujë në lidhje me çështjen. Pas shpalljes së Maqedonisë së pavarur në shtator 1991 u krijuan rrethana tjera. Athina mobilizoi të gjithë potencialin diplomatik që kishte për të parandaluar njohjen e Maqedonisë nga shtet tjera. Vetëm disa sosh e njohën shtetin e ri me emrin e tij kushtetues.

Ndonëse njohurit aktuale shkencore nga historia, arkeologjia dhe linguistika nuk kanë arritur krejtësisht qartë të japin përgjigjen mbi relacionet e maqedonasve antik me popullsitë përreth dhe më konkretisht pozitën e tyre karshi helenëve të lashtë si në kuptimin etnik ashtu edhe në gjuhën e folur, vetë identiteti i maqedonasve antik sot vazhdon të përdoret si subjekt tensionesh mes Republikës së Maqedonisë dhe Greqisë. Historiani Eugene N. Borza vë në pah se gjuha e folur e maqedonasve antik dhe helenëve dallohej sa në komunikimin ndërmjet këtyre dy gjuhëve ishte i nevojshëm edhe përkthimi .

Megjithatë jemi dëshmitarë që pa sqaruar argumentet shkencore, të dy shtetet vazhdojnë të pretendojnë të drejtën mbi trashëgiminë e Maqedonisë antike duke harruar dhe lënë krejtësisht anash elementet ilire dhe trakase që kontribuuan në brumëzimin e përkatësisë së veçantë Maqedonase antike.

Përkatësia etnike e maqedonasve të sotëm (shpesh hasim termin sllavo-maqedonasit) dhe më saktë identiteti i tyre, është bërë tanimë një objekt debatesh të ashpra mes Shkupit dhe Athinës. Termi sllavo-maqedonas vetvetiu paraqet një kundërthënie mes maqedonasve. Përderisa në Republikën e Maqedonisë ai mund të konsiderohet edhe një emër ofendues, në vetë Greqinë me krenari përdorët nga pjesëtarët e komunitetit sllav në prefekturat e Maqedonisë greke, ngase ashtu i bën të ndjehen si popull i veçantë nga grekët etnik banorë të zonave nga Florina deri në Kavallë, që gjithashtu e quajnë vetën maqedonas, por në kuptimin e përkatësisë krahinore.

Është e mundshme që vet konflikti mbi trashëgimin historike të Maqedonisë antike ndoshta as që do të kishte filluar po të mos ishte shkaktuar ngatërresa ne lidhje me emrin. Vetëm më vonë për të arsyetuar qëndrimet e tyre në lidhje me përdorimin e emrit maqedonas dhe Maqedoni, debati kaloi përtej këtij limiti në kërkim të mbështetjes historike ku palët përpiqen të prezantojnë historinë sipas versioneve të tyre.

Në fakt, konflikti mbi trashëgiminë historike jo rrallë herë shtyu Republikën e Maqedonisë të ndryshoj vetë elementet shtetërore. Flamuri i sotëm i shtetit gjeti formën e tillë vetëm pasi qeveria në Shkup ishte e detyruar të ndryshonte flamurin e mëparshëm në të cilin qartë dallohej dielli i Vergines si simbol i Maqedonisë antike. Qysh në fillim të viteve të 90-ta, Maqedonia po rrezikonte një izolim të mundshëm ndërkombëtar dhe atë në një kohë shumë të ndjeshme kur Serbia lehtë ndizte luftëra me fqinjët. Në OKB, Maqedonia u pranua me emrin e përkohshëm Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë, dhe më pas edhe në organizma tjerë ndërkombëtarë.

Që nga dalja në skenë e Maqedonisë si një subjekt ndërkombëtar, Shkupi dhe Athina nën ndërmjetësimin ndërkombëtar kanë zhvilluar një varg negociatash. Janë diskutuar si zgjidhje të mundshme një mori propozimesh: Maqedonia e re, Maqedonia e epërme, Sllavo-Maqedonia, Maqedonia (Shkupi) etj. Ndonëse këta emra së pari ashpër janë kundërshtuar nga vet Shkupi zyrtar, as vetë qeveria në Athinë nuk i ka konsideruar si të përshtatshëm për shkak të refuzimit inicial që emri i ri të përmbajë termin “Maqedoni” në cilindo variant. Gjithashtu me argumentin se qëllimisht shmanget termi “Maqedoni”, janë refuzuar edhe dy propozime greke: Republika e Vardarit dhe Republika e Shkupit.

Së fundi nën ndërmjetësimin e diplomatit Mathew Nimitz, propozimi i cili dominon si ide, përpiqet që çështjen mbi emrin e shtetit ta zgjidh me emrin “Republika e Maqedonisë Veriore” pa qartësuar qëndrimin mbi identitetin e maqedonasve.

Sidoqoftë, derisa propozimet vazhdojmë ti zënë vendin njëri tjetrit, rezultati i pari i konfliktit mes Shkupit dhe Athinës, ka dhënë një rezultat të qartë – Maqedonia vazhdon të pësojë duke ngelur mbrapa në hapin e saj drejt integrimeve. Ajo nuk u anëtarësua në Paktin e Atlantikut Verior ashtu siç ishte e paraparë së bashku me shtetet tjera të programit të Kartës së Atlantikut, Shqipërinë dhe Kroacinë.

Qëndrimi i Sofjes zyrtare karshi identitetit maqedonas

Kur pas shpërbërjes së ish Federatës Jugosllave, Maqedonia shpalli vetën shtet i pavarur, Bullgaria ishte shteti i parë që e pranoi. Megjithatë, njohja e shtetësisë nuk ka ndryshuar qëndrimin e Sofjes zyrtare karshi identitetit maqedonas, i cili për të është pjesë e pandarë e identitetit bullgar kurse vetë Maqedonia një pjesë e padrejtësisht e ndarë nga trungu i saj.

S’do mend se deklarimi i ish-kryeministrit të Maqedonisë, Ljupce Georgievski “Ne kemi identitet bullgar” detabuizoi debatet brenda shoqërisë maqedonase. Sofja zyrtare u kujdes që vetë ceremonia ku atij iu dha nënshtetësia bullgare në vitin 2006, të jetë e shoqëruar më përcjellje mediatike, ishte vetë zëvendës presidenti bullgar që në mënyrë solemne do t’ia dorëzoj dokumentin e nënshtetësisë bullgare. Në përgjithësi duke filluar nga viti 2001 deri në shtator 2008, vlerësohet që rreth 32 mijë shtetas maqedonas janë bërë edhe shtetas bullgar gjithashtu. Është më se evidente që ky numër tani mund të rritet në mënyrë edhe më rapide me faktin që Bulgaria është anëtare e BE-së, por padyshim procedurat e lehta që maqedonasit të pajisen me nënshtetësi bullgare flasin vetvetiu se Sofja zyrtare ata i konsideron bashkëkombës.

Vetë Bullgaria është përpjekur të paraqes disa argumente për të arsyetuar qëndrimin e saj. Kështu në serinë e argumenteve bullgare hyjnë: prezenca e sundimit bullgar gjatë mesjetës; identifikimi gjatë fillimit të shekullit të kaluar i popullsisë sllave të Maqedonisë si bullgare nga ana e shumë historianëve të huaj; memoria e përbashkët kolektive; roli i Bullgarisë në organizimin e kryengritjes në Maqedoni kundër sundimit osman; roli i Bullgarisë në formimin e VMRO-së si një lëvizje anti-serbe; fakti që Maqedonia si subjekt politik u krijua si produkt i komunistëve jugosllavë dhe atë vetëm pas luftës së dytë botërore.

Gjetja e zgjidhjes dhe faktori shqiptar

Në tërë tollovinë e krijuar në lidhje me emrin e shtetit dhe cenimin e identitetit kombëtar maqedonas, shto këtu edhe cenimin e gjuhës nga ana e Bullgarisë, mund të vërehet që faktori shqiptar në asnjë mënyrë nuk është ngatërruar aktivisht në këtë debat.

Ndonëse në shikim të parë, mund të duket si mosinteresim i faktorit politik shqiptar në Maqedoni, megjithatë shpjegimi më i afërt do të na shpinte tek konstatimi që qeveria e Shkupit në mënyrë konstante mundohet të minimizojë rolin e tij gati në të gjitha sferat e jetës politike, rrjedhimisht edhe këtu.

Është kjo qasja tradicionale ndaj shqiptarëve që nuk ka ndryshuar. Në rrethana kur Maqedonia duket se nuk ka finalizuar qartë as rregullimin e saj shtetëror dhe balancimin institucional të raporteve ndëretnike, më saktësisht maqedonase-shqiptare, është e diskutueshme nëse një zgjidhje adekuate mund të gjendet. Përjashtuar këtu çështjen e identitetit kombëtar dhe gjuhësor të maqedonasve, nuk duhet harruar që sa i përket emrit të shtetit nuk duhet përjashtuar nga debati asnjë pjesë e qytetarëve. Një pyetje më vend që do të duhej studiuar nga faktori ndërkombëtar, do të duhej të kishte qëllimin e gjetjes së përgjigjes, nëse një marrëveshje maqedonase-greke në lidhje me emrin, që apriori përjashton edhe mendimin e shqiptarëve të Maqedonisë që përbëjnë mbi 25% të popullsisë së Maqedonisë, a do të duhej si e tillë të konsiderohej zgjidhje përfundimtare e problemit ?