RELIGJIONI DHE KONFLIKTI

Shkruan: Ferdi Kamberi


Konflikti fetar dhe shpërfaqja e tij !
Nëse shetisim në retrospektivën e historisë, para se gjithash në tërë atë histori deri më tani, njerëzimi është shoqëruar me moskuptime, mosmarrëveshje, kundërshtime, diskriminime, segregacion tejet të lartë e deri tek ndarja në baza të ndryshme. Studiuesitë e fushave të ndryshme këto elemente që cekum më lartë i kan etiketuar me një emër si ,,konflikt”. Megjithëatë, sot edhe pse ka lloje të ndryshme të konflikteve, me konfliktin në aspekin logjik nënkuptojm përleshjen ndërmjet dy përsonave, ose grupeve të cilët përdorin forcën si një instrument real, për të fituar lojën (konfliktin), për t’u mbrojtur apo për të sulmuar kundërshtarin, pavarësisht nga ajo se cili është qëllimi final. Andaj, me një fjalë ‘’ konfliktet shoqërore mund të përkufizohen si forma të ndërveprimit të palëve shoqërore, të konfrontuara, grupeve, individëve, institucioneve, shteteve, subjekteve me pozicione dhe interesa të ndryshme, me pikëpamje dhe synime të kundërta ‘’ (Lexo: F. Agani, Toleranca dhe konfliktet shoqërore). Megjithëatë, sot sa për të ekzistuar konflikti në të duhet të bëjnë pjesë dy palë të konfrontuara dhe varësisht nga palët e konfrontuar konflikti mund të jetë : Interpërsonal (në mes të individëve), Intergrupor (në mes të grupeve) dhe së fundi kemi edhe konfliktin apo shpërfaqjen e konfliktit brenda grupor. Autori ‘’ Barton vendos lidhjen ndërmjet frustacioneve dhe nevojave themelore për identitet, si dhe për siguri dhe qëllime të tjera (përshembull njohja, autonomia, dinjiteti). Sipas tij teoria e nevojave njerëzore kosideron… se ka disa nevoja të caktuara antologjike dhe gjenetike ndaj të cilave synon dhe se procesi i socializimit, nëse nuk është kompatibil me këto nevoja njerëzore, shkakton shqetësim dhe sjellje antisociale individuale dhe grupore ‘’. Prandaj, edhe teoria e këmbimit social rithekson se njerëzit sillen në mënyra të ndryshme, dhe mënyra të caktuara kur e kuptojnë dhe kur e dijnë se si do të reagojnë të tjerët në sjelljen e tyre. Gjithnjë në këtë kontekst, individët nuk mund të socializohen me sjelljet që e shkatërrojnë identitetin e tyre, përsonalitetin e tyre dhe nevojat, vlerat e tyre e të tjera, prandaj duhet të reagojnë kundër rrethimit që e bënë ajo. Sjellja, që është jashtë frustacioneve të këtyre bazave dhe nevojave shpesh do të duket agresive dhe kontraproduktive. Por kuptohet që në këtë kontekst, disa autorë nënvizojnë lidhshmërinë e konflikteve etnike, fetare, racore etj, me “frikën e zhdukjes kolektive” duke konsideruar se nuk është befasuese se ajo që “deri dje nuk kishte zgjidhje për asnjë konflikt multietnik dhe multikulturor. ‘’Konfliktet etnike dhe kulturore paraqiten dhe bëhen pjesë përbërëse e pjesës së sistemit sociopolitik ose shpërthejnë, duke u udhëqur nga dhuna dhe destrukcioni i sistemit’’. Riaktualizimi i sotëm, për të shpjeguar një tipologji të konfliktit mund të jetë shumë i lartë dhe me lloje të ndryshme të konfliktit, që manifestohen në forma dhe mënyra të ndryshme, andaj në këtë drejtim do të ishte e pamjaftueshme që të gjitha llojet e konflikteve të përmbledhen me një punim ese-estik të till më pak rreshta, mirëpo duke aloduar gjithnjë në dioptrinë analogjike të sociologjisë dhe në përgjithësi shkencës, ne jemi përqëndruar tek raporti i religjionit me konfliktin, pikërisht ky i fundit që në shumicën e rasteve mund të jetë edhe një element kreativ në vetë shpërfaqjen e konflikteve pra, të konflikteve fetare. Mirëpo, kur jemi tek raporti final në mes të konfliktit dhe religjionit, këtu shpeshherë kemi dy dualizma që njëri grup e sheh raportin në mes të religjionit dhe konfliktit si dekonstrukt social, me faktin që shpërfaq një konflikt dhe normalisht kjo krijohet si shkak i një tendence religjioze të hiperzmadhuar nga vetë grupet religjioze të cilat nuk mund të akceptojnë vlerat, bindjet, numrin, kulturën, ritualet e religjioneve tjera. Një pohim të till kishte theksuar edhe profesori Samuel.P.Huntington në vitin 1993, ku iu ishte drejtuar sidomos elitës intelektuale që duhet të kenë një vëmendje për ardhjen e mundshme të ,,Përleshjeve të Civilizimeve’’ , ato civilizime të cilat kanë një dallim nga të tjerët si me histori, gjuhë kulturë, traditë dhe këtu më e rëndësishmja është religjioni si një manifestim i mundshëm i konfliktit. Ku në atë kohë, Huntingtonin e quanin edhe nazist për ide kinse të fantazuara, mirëpo më vonë u pa qartë se ai kishte të drejt, dhe teoria e tij u vërtetua sidomos pas sulmeve të 11 shtatorit, ndërhyrjes në Irak etj. Por, në anën tjetër grupi i dytë pohon se religjioni nuk mund të jetë shkaktar për konflikte, mirëpo disa edhe pohojnë se religjioni fshihet pas konfliktit, në mes tjerash vetë teolog-ja Karen Armstrong thekson në një intervsitë se ‘’ Përçarjet në botën tonë nuk janë rezultat i fesë apo kulturës, ato kanë baza politike. Në botë ekziston një jo-balancim i pushtetit, ku të pafuqishmit kanë filluar të sfidojnë hegjemoninë e fuqive të mëdha, duke deklaruar pavarësi nga to shpesh përmes një gjuhe fetare. Shumë nga ajo çfarë ne e quajmë ‘fundamentalizëm’ shpesh mund të duket si një formë fetare e nacionalizmit,një mbrojtje e identitetit. Ideali i vjetër nacionalist evropian i shekullit të XIX ka humbur shkëlqimin e tij duke qenë gjithnjë i huaj për Lindjen e Mesme. Në Botën muslimane njerëzit kanë filluar ta riidentifikojnë vetën sipas fesë së tyre duke synuar kthimin në rrënjët e tyre pas përçarjeve të shumta kolonialiste ‘’(Andrea Bistrich, Islamica Magazine) . Prandaj, pavarësisht nga dualizmat e till, religjioni sot luan një rol me rëndësi në shpërfaqjen e konfliktit, ku është dëshmuar qartë në mënyrë faktike.

Manifestimi i konfliktit fetar ?
Sot, ka qasje dhe teori të ndryshme që shpjegojnë llojet e konflikteve dhe të tilla mund të veçojmë konfliktet: Konfliktet sistemore dhe të akomoduara, konfliktet ndërkombëtare, konfliktet politike, konfliktet kronike apo siç quhen ndryshe konfliktet bazë ku në këtë grup bëjnë pjesë ; konfliktet ndërmjet moshave të ndryshme, konfliktet racore, gjinore, etnike, fetare e të tjerë, ku në veçanti do të përqëndrohemi tek ky i fundit si pjesë dhe një element i shpërfaqjes së vetë konfliktit në shoqërinë bashkohore. Në anën tjetër religjioni dhe manifestimi i tij nga shoqëria, e posaqërisht nga shumë grupe radikale që me fanatizëm mbrojnë pikëpamjet dhe vlerat dogmatike, gjithnjë duke kundërshtuar një sistem bashkohor të vetë postmodernizmit, si dhe një influencë e lartë e liderëve shpirtëror, mund të ndikoj në shpërfaqje të konfliktit. Për shkak se religjioni është një proces tejet i ndjeshëm i cili manifestohet me formën introspektive, dhe si shkak ndaj dominimit të njërit apo tjetrit religjion, madje edhe vetë supremacisë së disa religjioneve në raport me religjionet tjera vie deri tek konflikti fetar. Vetë fjala religjion rrjedh nga fjala latine ,,religiare,, që do të thotë lidhje dhe normalisht se kjo konsiderohet një lidhje emocionale, shpirtërore, etike, motivuese me një fuqi mbi natyrore, në versionin islam pra një lidhje me vetë Krijuesin ,,All-llahun. William James-i në mes tjerash termin “fe” e percepton nga tre aspekte siç janë “ndjenjë, sjellje dhe përvojë” Sipas James-it, feja është “besimi i njerëzve në gjërat, të cilat i njohin si hyjnore, të medituarit gjatë kohës kur gjenden para tyre, të përjetuarit e përvojave personale të njerëzve, aktivitetet dhe ndjenjat e tyre”. Sot mund të përkufizojmë esencën e religjionit si një pjesë e ndjeshme e njeriut e cila në vehte mbërthen apo përmbledh : besimin, ritualet, simbolet, praktikat, etj dhe që konsiderohet i vetmi element me rëndësi i cili nuk mund të shkrihet në të ashtuquajturinë ,,Melting Pot”. Shohim se religjioni edhe pse është pjesë e ndjeshme e shoqërisë, ai shpeshherë manifestohet me forma të ndryshme duke marrëparasysh këtu edhe shpërfaqjen e konfliktit. Raste të tilla kemi parë shpesh gjatë historirsë, me gjithëatë një ndër rastet që vlen të përmendet ka qenë edhe konflikti në mes të katolikëve dhe protestantëve në Irlandën e veriut, por edhe konfliktet tjera në Somali në mes të muslimanëve dhe krishterëve. Së fundi kemi edhe shpërfaqjen e një konflikti që ka një histori e cila meritohet të studiohet në qasjen holistike, pra e kemi fjalën për konfliktin e vjetër Israelo-Palestinës, i cili si duket nuk ka të ndalur që nga viti 1947. Nuk janë të rralla rastet kur shtetet e ndryshme apo grupet e ndryshme përdorin si instrument psikologjik edhe faktorët tjerë në shpërfaqje të konfliktit, siç janë : religjioni, politika, ekonomia, lufta kundër terrorizmit etj. Religjioni historikisht ndërlidhet me konfliktet në nivele apo faza të ndryshme, konflikti më i qartë është ai në mes grupeve fetare, e në veçanti kur kufinjët fetar gërshetohen me ata politik, sepse poathuajse gjithnjë ka ekzistuar një martesë në mes të religjionit në njërën anë dhe politikës në anën tjetër, shpeshherë religjioni është përdorur si një instrument real nga politika për qëllime të saj. Andaj, dihet se religjioni ka luajtur një rol me rëndësi në ripushtimin e Spanjës përmes dinastisë së monarkëve të krishterë, kjo ngjarje është shoqëruar me ndjenjën e fortë, që ka rezultuar me dëbimin e maurëve (muslimanëve) dhe shtypjen e hebrenjëve vendas, të paktën këtë na e dëshmon historia. Prandaj, konflikti shikuar nga diopria sociologjike shfaqet edhe sipasoj e religjionit dhe mund të jetë akt i lartë që pasojat mund të jenë të paparashikuara.

Shkaqet e shpërfaqjes së konflikteve fetare!?
Edhe pse ,,feja është sistem i përbashkët i plotësuar me gjëra të shenjta, ose thënë thjesht, me gjëra të ndaluara dhe të lejuara. Ky sistem përbëhet prej besimeve dhe disa praktikave të cilat i vë në shprehje popullata” padyshim se natyra e vetë religjionit si një proces tepër i ndjeshëm, dhe grupeve brenda tij u kontribon vetë natyrës së konfliktit. Ku deri tek shpërfaqja e konfliktit fetar ka shumë faktor që ndikojnë. Krahas këtyre shumë grupeve ekstremiste që kanë ideologji të shumta, qëllime politike, private, e të tjera bëjnë të mundur që individët apo grupe të shpërfaqin vetë sensin e konfliktit fetar.‘’ Shkrimtar, turk, Prof. Dr. Davut Aydüz, këta i ndan në tre grupe. Kështu, sipas tij, ata janë:
a). Ata njerëz apo organizata që kërkojnë medoemos të tregojnë qenësinë e tyre me anë të luftës dhe trazirave;
b). Ata që nuk mjaftohen me ç’kanë, keqkuptojnë mesazhin e Zotit dhe që nuk pranojnë ndarjen e mëshirës së Tij me të tjerët; dhe
c). Grupe margjinale që këmbëngulin në kundërshtitë e tyre rreth çështjeve të caktuara. Po sipas Aydüz, një grup margjinal i cili stimulon konfliktin ndërfetar dhe bëhet pengesë e dialogut, janë vetë komunistët.’’.
Mirëpo, edhe pse autori flet për rrjedhojat konfliktit fetar në Turqi, të paktën këto dimensione kanë një disonancë njohëse në vetë shpërfaqjen e konflikteve, sepse në dioptrinë e analitike këto dimensione, por edhe dimensione tjera shpërfaqen dhe manifestohen nga konfliktet fetare. Por, faktorët që qojnë në shfaqjen e konfliktit të till janë të shumtë, mirëpo ne do të veçojm disa prej tyre si: radikalizimi i grupeve brenda religjionit si një antagonizëm me vetë religjionin, menaxhimi jo adekuat i organizatave fetare zyrtare, interpretimi jo adekuat i doktrinave fetare si dhe ndikimi nga liderët shpirtëror, tendenca suprematike ndaj asaj që vetëm ky apo ai religjion është legjitim, krijimi i rrymave të reja, sekteve, grupeve që kanë ideologji që çdo herë e më shumë kundërshtojnë organizatën fetare legjime, gërshetimi i kulturave dhe nënkulturave brenda një shteti që në ombrellën e tij ka identitete fetare të ndryshme, kundërshtimi dhe jo akceptimi i vlerave nga jasht (në këtë rast mos pranimi i kulturës, traditës, fesë etj nga jashtë), një imperializëm i mundshëm kulturorë, krijimi dhe motivimi për nacionalizëm tejet të lartë, pastaj faktorët ekonomiko-social (pjesa më e madhe e të varfërëve e gjen ngushllimin në religjion dhe në momentin që nuk gjen një akomodim social, manifeston një konflikt të till) e të tjera…
Llojet e shpërfaqjes së konflikteve fetare?
Megjithëatë, sot konfliktet në përgjithësi e veçmas ai fetar shfaqet : përshkak të të resurseve të kufizuar, përshkak të nevojave të pakënaquar themelore, dhe së fundit kemi edhe shfaqjen e konflikteve për shkak të vlerave, ku padyshim në këtë të fundit hynë cilësia që ne ua japim objekteve brenda sistemit shoqëror, andaj vlerat manifestohen në forma dhe mënyra të ndryshme që nga vlerat objektive, instrumentale, konsomuese, shërbyese, objektive, subjektive e të tjera. Prandaj, ne do mund të veçojmë disa nga llojet e konflikteve fetare dhe si të tilla mund të veçojmë: Konflikti me të jashtmit (mos pranimi i vlerave nga jashtë), Konflikti me të huajt – (Partikularizmi), Konflikti i brendshëm (grupet fetare).
Konflikti me të jashtmit (mos pranimi i vlerave nga jashtë) – Është fjala për një element brendagrupor, por dhe jashtëgrupor që nënkuptom një distancim prej njerëzve të jashtëm! Andaj, si një element me rëndësi këtu kemi një manifestim të interakcionit në vetë grupin. Në shumë vende sot religjioni manifestohet në forma të ndryshme, megjithëatë ritualet që njerëzit praktikojnë, vlerat e tyre, bindjet dhe format me të cilat e manifestojnë një religjion të caktuar bënë të mundur edhe një kornizë kognitive, të vetë sjelljes së individit apo grupit që të tjerët mos të i pranoj në vetë grupin, prandaj karizma autoritare e vetë identifikimit të grupit nuk i lejon të jashtmit apo atë që quhet ,,alianistët’’ të integrohen në grupin në fjalë, andaj vie deri tek shfaqja e konfliktit. Mirëpo, një konflikt i till mund të ndodh edhe nga vetë pjestarët e grupit në fjalë, si një reagim ndaj atyre që nuk mund të gjejnë akomodim dhe konformizëm social me vetë mendimet e grupit dhe gjuhën e mishëruar aty. Segment tjetër është çështja e raporteve apo marrëdhënieve në mes të vetë grupeve shoqërore, ku secili grup ka një strukturën e vetë të brendshme, ku në këtë strukturë të brendshme ekzistojnë dy raporte themelore brenda grupit shoqëror si: raporti i marrëdhënieve të bashkëpunimit dhe raporti i marrëdhënieve të konfliktit latent.
Konflikti me të huajt – Partikularizmi – Mënyra e interpretimeve të ndryshme të doktrinave fetare, dhe këndëvështrimet e ndryshme mund të jenë një nxitje drejt konflikteve fetare. Partikularizmi fetar paraqet trajtim të caktuar të një grupi fetar, si fe (religjion) i vetëm legjimit. Që nga kohët e hershme kemi pasur një përplasje të botëkuptimeve, kundërshtimeve, polemikave, replikave e të tjera, të gjitha këto individët e ndryshëm, por edhe vet shoqërinë e kanë orientuar në rrugë dhe forma të ndryshme. Megjithatë, vetë partikularizmi fetar ngjallë një ndenjë psikologjike të vetë grupeve të caktuara për t’u identifikuar dhe pasur një ndjenjë, një motivim të supremacisë se feja e x grupit është ngadhënjimtare ndaj të tjerave ashtu siç kishte bërë Krishterizmi ndaj Islamit, Islami ndaj Hebreizmit, Hebreizmi ndaj Krisherizmit dhe anasjelltas. Në këtë kontekst edhe Ibën Khalduni thekson se ‘’…suksesi i islamit rrjedh prej aftësisë së tij për të krijuar ndjenjën grupore (el-asabijje) te popujt e shtetit arab. Partikularizmi i tillë i kombinuar me militantizmin e legjitimuar fetarisht është mishëruar në xhihad si formë e përleshjes islamike për shkak të imperializmit perëndimor dhe neokolonializimit. Por, edhe faktorëve të tjerë përkatësisht frikës së dominimit nga krishterimi është ndërthurur edhe këtu partikularizmi fetar. Lidhur me këtë, shumë autorë janë të mendimit se sot ‘’ krisherizmi dhe islami mund të krahasohen si lëvizje moderne totaliste si nazizmi, komunizmi dhe maoizmi ‘’(Shih: Mcguire.B Meredith - Religjioni në kontekstin shoqëror ). Sipasoj, e këtij partikularizmit fetar, dhe një ndjenje të lartë të tendencës suprematike të një religjioni ndaj religjionit tjetër mund të krijohet ky lloj konflikti.
Konflikti i bredshëm (grupet fetare) – Hulumtimet empirike dhe analizat e shumta në fushën e religjionit kanë treguar të paktën se deri më tani kemi pasur shumë konflikte brenda vetë grupit fetar. Zakonisht konfliktet në fjalë janë manifestuar në forma të ndryshme në mes të grupeve raciale të të njëjtit identitet fetar p.sh. në San Antonio në SHBA Malcolm X si lider i muslimanëve të racës më ngjyrë akuzonte dhe propagandonte se muslimanët e bardh janë të djallëzuar, pasaj një lloj konfliktesh tjera janë paraqitur edhe në mes të sekteve fetare të të njëjtes fe, p.sh. konfliktet e ndryshme në Irak, Iran, etj, në mes të muslimanëve Sunnit dhe Sheittë. Dallimet esenciale ndërmjet këtyre dy drejtimeve kanë shpie deri tek konfliktet e mundshme të cilat kanë aloduar që nga koha e vetë Halifit Ali (nipit të profetit Muhammed), të cilën e shittët e kanë quajtur profet, ndërsa sunnitet e kanë mohuar një gjë të tillë, ato janë manifestuar në forma të ndryshme, gjithnjë duke përdorur instrumente të ndryshme për stërzmadhimin e këtij konflikti dhe marrjen e jetës së njerëzve të pafajshëm. Pastaj, konflikti mund të jetë në mes të grupeve që jetojnë në një shtet, por që i takojnë identiteteve të ndryshme fetare siç ishte rasti në Irlandën e Veriut, ‘’ përleshja e dy kampeve antagoniste –katolikëve dhe protestantëve, i cili konflikt prej vitit 1970 deri në 1998, mori jetën e më shumë se 4000 njerëzve (një në 500 banorë), më tepër se gjysma e të cilëve ishin civilë të paarmatosur ‘’. Konflikti në Irlandën e Veriut, por edhe konflikti në Somali shihen si konflikte tipike të bredshme të vetë grupeve fetare. Pavarërisht, nga ajo që ka shumë lloje të konflikteve fetare, ato shfaqen si pasoj e shumë faktorëve të ndryshëm, një tipologji e mundshme rreth shpërfaqjes së konfliktit fetar sidomos shekullin që lam pas dhe gjysmën e dytë të shekullit XIX-të, dëshmojnë një realitet i asaj që konfliktet më të përhapura dhe më të shpeshta kanë qenë si shkak i religjionit, ku në këtë tabelë do të mundohemi të pasqyrojmë konfliktet fetare dhe manifestimin e tyre nga religjionet e caktuara.
1. Mayanamari / Burma 1948 Budistët vs. Krishterëve
2. Izrail / Palestin 1968 Hebrejt vs. Arabëve, Muslimanët-Krishterët
3. Irlanda e Veriut 1969 Katolikët vs. Protestanve
4. Filipine (Mindanano) 1970 Muslimanët vs. Krishterët (katolik)
5. Bangladesh 1973 Budistët vs. Krishterëve
6. Liban 1975 Shiitët të mbështetuar nga Siria vs. Shiitëve të mbështetur nga Irani (Hezbullahu)
7. Etiopi (Oromo) 1976 Muslimanët vs. Qeverisë qendrore
8. Egjipt 1977 Muslimanët vs. Qeverisë qendrore (Muslimane), Muslimanët vs. Krishterëve Koptik
9. Tunnesi 1978 Muslimanët vs. Qeverisë qendrore (Muslimane)
10. Indi (Punjab) 1982 Sikhs vs. Qeverisë qendrore
11. Sudan 1983 Muslimanët vs. Religjioneve vendase
12. Sri Lanka 1983 Hindu vs. Muslimanët
13. Algjeri 1988 Muslimanët vs. Qeverisë qendrore (Musliman)
14. Uzbekistan 1989 Sunnitet Uzbek vs. Shiitët Masqetes
15. Mali-Tuareg Nomadas 1990 Muslimanët vs. Qeverisë qendrore
16. Azejberxhan 1990 Muslimanët vs. Krishterëve Armenian
17. Indi (Kashmir) 1990 Muslimanët vs. Qeverisë qendrore (Hindu)
18. Indonezi (Aceh) 1990 Muslimanët vs. Qeverisë qendrore (Musliman)
19. Iraq 1991 Sunnitet vs. Shiitëve
20. Jugosllavi (Kroaci) 1991 Serbët Ortodoks – Krishterë  vs. katolik Krishterëve romak
21. Jugosllavi (Bosnje) 1991 Ortodoksët  Krishterë vs. Katolikëve vs. Muslimanëve
22. Afganistan 1992 Muslimanët fundamentalist vs. Muslimanët e moderuar
23. Taxhikistan 1992 Muslimanët vs. Krishterëve Ortodoks
24. Indi (Uthar- Pradesh) 1992 Hindu vs. Muslimanët
 
Pra, konfliktet më të ashpëra dhe format e tyre luftërat më të mëdha gjatë historisë janë shfaqur edhe si shkak i religjionit, edhe pse në kuptimin figurativ ato kanë qenë të veshur më petkun e politikës, ekonomisë, konfliktin racor etj. Nga, kjo rrjedh se diktatorët si Lenini, Hitleri, Stalini, Mao ce Dung, e deri tek Millosheviqi edhe pse kanë zhvilluar konflikte për shkaqe politike-ekonomike apo dimensione kulturore, në realitet ato kanë pasur edhe dimensionin religjioz, në të të cilin rast kanë humbur jetën miliona njerëz të pafajshëm.