A PO DEZINTEGROHET ME TEJ SERBIA?

Shkruan: Fadil Lepaja

Kam frikë se serbët, sërish, kanë mbetur pa ide. Dhe, ky nuk është lajm aspak i mirë. Kur flas për serbët, mendoj në Serbinë publike, zyrtare, në të gjitha format e manifestimit të vet.

E kur ata mbesin pa ide, kjo paraqitet si problem në vete. Është po aq problem, ngjashëm me tollovinë që e krijojnë kur e marrin përsipër për të lëvizur ndonjë ide të madhe. Është problem sepse, megjithatë, në çfardo rrethane, ata prapë synojnë me e udhëheq “lojën” në regjion. Në çfarëdo forme të mundshme.

Ajo që është e papajtueshme me “frymën serbe” është të mos jesh faktor. Rjedhimisht, krijojnë problem, brenda dhe jashtë “vetes”. Kështu faktorizohen.


Serbia normale, pa ndonjë mission, nuk është ëndërr as qëllim i asnjë grupi politik, në Serbi. Së paku jo i ndonjë grupi politik me peshë. Kjo është një fatkeqësi për qytetarët e saj dhe për fqinjët.

Të faktorizohesh përmes problemeve, krizave, zgjidhja e të cilave varet prej tyre, kjo i bën të ndihen të rëndësishëm.

Duke u ndier si fuqia më e madhe , në mes të popujve të vegjël, kështu përkëdhelej egoja nacionaliste e serbëve dikur, por si duket nga kjo nuk janë imunë as klasa e serbëve të cilët aktualisht qeverisin me Serbinë .

E Serbia, nga jashtë, për vëzhguesit e vëmendshëm, tani më tepër ngjanë me një qenie të paidentitet, sepse ka mbetur e tillë që kur u zhvesh nga rrobat e jugosllavenizmit dhe të socializmit vetëqeverisës që ishte diçka për të cilën pretendohej se e kanë zbuluar. Ose e patën zbuluar enkas për ta.

Kur Gavrilo Principi e vrau Franc Ferdinandin, trashëgimtarin e fronit perandorak të Austro-Hungarisë duke u bërë kështu shkas për një luftë botërore, kjo i pat dhënë energji vullkanike shpirtit të lodhur e të dëshpëruar serb, i cili edhe pas çlirimit nga Turqit nuk po arrinte “me u bë një” me ëndrrat kolektive që datonin nga mesjeta. Perandoria e një populli të vogël, që mori shtrirje tej përmasave të tij, ajo e Dushanit etj., mbeti ëndërr e përjetshme kolektive.

Edhe miti i Betejës së Kosovës përfaqëson këtë ëndërr të një populli të vogël për faktorizim global, sepse e paraqet Serbinë mesjetare të vetme përballë fuqisë nga e cila po dridhej Europa e krishterë. Përkundër fakteve që flasin për ushtri ballkanike, kundër osmanëve.

Kështu, duke e nisur një luftë botërore dhe duke humbur atë fillimisht në front, serbët zyrtarë, reaguan duke u shpërngulur me gjithë shtet në Korfuz. Rrugës së tërheqjes humbën më shumë luftëtarë se në të gjitha luftërat e deriatëhershme. Pastaj, kur ndërroi konjuktura, ata u këthyen fitimtarë dhe mbi idenë e jugosllavizmit, mbindërtuan shtetin e tyre, mbretërinë e SKS, të përfshirë nga popujt sllav të jugut që kishin dale nga dy perandori të rrënuara , ajo austrohungareze dhe osmane.

Idila e kësaj ideje nuk zgjati shumë. Ideja e jugosllavizmit u bë e pamjaftueshme kur doli në sipërfaqe egocentrizmi serb, që në gjuhën politike shprehej me tendenca unitariste të robërimit të popujve tjerë sllav, por edhe atyre josllav, të cilët pa dëshirën e tyre u gjenden në hapësirën “politike” ku ideologët serb e kishin paramenduar shtetin e përbashkët.

Kur mbretëria e SKS u shëndrrue në mbretëri serbe, nën presionin e fuqishëm të nacionalizmit serb, kroatët dhe sllovenët filluan të rrebelohen. Këtë process dezintegrues e ndërpreu lufta e dytë botërore, gjatë të cilës nën pushtimin e fuqive të antantës u krijuan disa shtete si NDH, Shqipëria Etnike ( që u quajt edhe si Shqipëria e Madhe ) Bullgaria e Madhe etj.

Pas Luftës së Dytë Botërore, ideja e socializmit për barazinë e kombeve dhe federalizmi, të lansuar nga Patia Komuniste e Jugosllavisë, paraqiste ringjallje të jugosllavizmit në simbiozë me socializmin. Kombinimi i dy ideve të mëdha , mbinacionale, I bënin serbët të besojnë se e arritën një model të qëndrueshëm për shtetin serb, të mbindërtuar në formën e një Jugosllavije.

Por sërish, ambiciet e papërmbajtura serbe për dominim dhe unitarizëm, pas pak kohe u paraqitën sikur simptomat e një smundjeje të rëndë dhe të paevitueshme dhe kështu e aktivizuan edhe rezistencën anti-serbe. Modifikimi I socializmit nën projektin eksperimental të vetqeverisjes, e cila u cilësue, me ironi, si formë e re e kalimit nga socializmi në kapitalizëm, ishte përpjekje për decentralizim dhe demonopolizim të pushtetit. Dhe ishte si reaksion i popujve nga veri- perëndimi i ish – jugosllavisë ndaj unitarizmit serb.

Me dështimin global të socializmit dhe rrënimin e simbiozës së jugosllavizmit dhe socializmit, që në fund po synonte edhe krijimin e kombit socialist jugosllav, u ringjallë sirish ideja e unitarizmit përkatësisht e Serbisë së Madhe e cila ishte realizuar teritorialisht në kuadër të dy jugosllavie . Kjo e filloi edhe dezintegrimin e jugosllavisë së dytë e cila përfundoi me shtatë shtete të reja, duke u përmbyllur edhe me “zemrën serbe”, Kosovën tashmë të pavarur.

Serbët tashmë kan mbetur pa ide integruese. Te kesh ide integruese, si duket ky ishte recepti se si një popull I vogël si janë serbët , me 5-6 milion banorë në krejt Ballkanin, arritën të kontrollojnë një shtet me rreth 20 milion banorë dhe I cili luajti një rol në përmasa globale, sidomos në periudhën e luftës së ftohtë dhe në kuadër të idesë së organizimit të vendeve jashtbllokiste, që njihej si vendet e painkuadruara.

Dhe kur mbetesh pa ide, në një udhëkryq gjeopolitik dhe konjuktural si ka mbetur Serbia, detyrimisht ose do bëshë probleme ose do të merresh me problemet që do t’I bëjnë tjerët.

Në fakt, mungesa e idesë integruese te serbët, po rrezikon që procesi të vazhdoj me dezintegrimin e mëtejmë të asaj që mbeti nga ish-Serbia. Ideja nacionale serbe po hasë në rezistencë edhe vet mbrenda Serbisë duke qitur në pah se së paku 50% e populates së tanishme të sajë nuk e ndiejn veten serb. Aktualizimi I idesë për autonomi të vllahëve, të Sanxhakut, të Luginës së Preshevës dhe së fundi aktualizimi I autonomisë tashmë ekzistuese të Vojvodinës në kuptimin e avansimit të sajë , krejt këto kan hapur një panikë në skenën politike të këtij vendi.

Kosova , dhe miti I sajë, tashmë e kanë humbur forcën për me homogjenizue dhe me regjenerue përkrahjen për nacionalizmin serb, përkatësisht idetë politike dhe shtefromuese që bazohen në etnocentrizmin serb.

Cka janë, pra , serbët? A janë serbët (pan)sllav apo Europian?

Ideja e jugosllavenizmit dështoi përgjakshëm duke I bërë popujt vëllezër të sllavëve të jugut , në kuptimin e prejardhjes, gazin e botës, por edhe dhimbjen e fundshekullit të 20. Kujto Srebrenicën, dhe krimet tjera ndër vet sllavët .

Ideja e serbizmit , kudo që ka së paku një varr serb , mori një përgjigjje të fuqishme të refuzimit ndërkombëtare dhe Gjykata Ndërkombëtare e Hagës ende është duke u marrë me ekzekutuesit zyrtarë të këtij projekti.

As brenda Serbisë muk besohet se, kjo ide, ka përkrahjen e mbi gjysmës së populates, e cila nuk ndihet si serbe në kuptimin etnik edhe kulturor.

Ka liderë, e analist , të cilët besojnë se projekti nuk u realizue për shkak të shkapërderdhjes terioriale dhe të lidhjeve të dobëta të serbve nëpër ish-jugosllavi me Serbinë qendrore. Por , edhe në kuadër të kësaj Serbie , ose asaj që ka mbetur nga ajo, në nyjet strategjike të sajë, sidomos në vijat e koridoreve strategjike ( X dhe XI ) shtrihen shqipëtarët të cilët përkundër disa projekteve të Qubrilloviqit dhe Andriqit, për spastrime etnike dhe shpërngulje në Turqi, nuk arritën të e pastrojnë krejtësisht.

( shih marveshjet ndërshtetrore Jugosllavi -Turqi dhe projektet e Qubrilloviqit e Andriqit )

Nëse , klasa politike serbe vazhdon me forsimin e nacionalizmit serb dhe unitarizimit të mëtejmë të Serbisë, ka shumë gjasa që as ajo të mos mbijetoj këto procese as në kufinjët që I ka tash, e madje edhe duke humbur sovranitetin dhe pavarësinë e vet.

Edhe feja e cila në shumë vende ka shërbyer si factor integrues nuk paraqitet e tillë ndër serbët, as në raport me fqinjët tjerë orthodox madje .

Mjafton të kujtojmë relacionet e acaruara në mes të kishës serbe, malazeze, maqedone etj.

Vetëm ideja europiane, dhe politika e afrimit dhe pajtimit me fqinjët, por edhe me kulturat e tjera, I sjell Serbisë hapësirën për një rilindje dhe për një faktorizim të sërishëm në Ballkan, por tashmë në një ballkan të integruar në BE dhe strukturat euro-atlntike.

A mund të paramendoni se Serbia europiane paraqitet si një mundësi reale, pa kalue më parë nëpër një katarzë të plotë apo edhe nëpër një ferr të sërishëm mbrenda vet Serbisë?

Kjo është pyetje një milionshe ( apo bilionshe), dhe përgjegjja në të është me interes për krejt popujtë e regjionit që kanë synime liridashëse dhe integruese kontinentale.

Në kuadër të Evropës do të realizohen ëndërrat e mëdha edhe të popujve të vegjël si ai serb, shqiptarë, kroat, boshnjak, maqedon, etj për afirmimin e tyre kulturor, civilizues e kombëtarë.

Nëse kjo ide e madhe, arriti të shuaj armiqësitë e përgjakshme mes popujve më të mëdhenjë të kontinentit si gjermanët, francezët, anglezët, Italianët etj, përse të dyshohet se nuk do të jetë zgjidhje edhe për popujt e vegjël të cilët në ëndërrat dhe ambiciet e tyre, shpeshëher; I kalojnë edhe kombet më të mëdha.

Jugosllavizmi, serbizmi, pan-sllavizmi , orthodoksia të gjitha janë (s) provuar dhe janë hargjuar nga ideologët serb në funksion të homogjenizimit dhe të mbinërtimit të strukturave shtetrore të cilat në kulmin e vet shkonin prej kufinjëve të Italisë deri në ata të Greqisë aktuale.

Frika nga mungesa e identitetit dhe kompaktësisë teritoriale të populates etnike serbe, i shtynte vazhdimisht ideologët serb në një retorikë aggressive konfliktuoze, e cila në momente historike nuk mbetej vetëm retorikë por edhe shëndërrohej në aktivitet ushtarak kundër popujve fqinjë, e madje edhe në kuadër vet Serbisë kundër pakicave apo kulturave të ndryshme.

Kjo pastaj e forcoi dhe e rriti tepër klasën e ushtarakve dhe policve, agjentve e byrokratve, profiterve e tarabuk-patriotve , në strukturën e përgjithshme të popullates e cila kishte një lidhje jetike me shtetin i cili e privilegjonte dhe e stimulonte nga buxheti.

Në këtë funskion u ndërtuan mite , shumica e të cilave u rrënuan tashmë në fundin e këtij rrugëtimi luftarak , ku u humb krejt çka mund të humbej nga ajo që ua kishte mare të tjerëve dhe nëse vazhdohet me politikën luftarake dhe me shtypjen e dallimeve në vet Serbinë , ajo rrezikon të humbë edhe atë çka I takon asajë në familjen e popujve të lire.

Krejt kjo natyrisht nuk është çështje dije, por e vizionit, përcaktimit dhe moralit. Nëse kjo klasë politike që dominon Serbinë, nuk arrinë të përcaktohet për idenë e kohës, dhe të bëhet pjesë aktive e madje militante e integrimeve demokratike europiane, është gati e sigurtë se do të vazhdoi edhe më tutje dezintegrimi I mbrendshëm I sajë dhe do të ketë ende vuajtje të vetë qytetarëve të sajë.

Natyrisht, qeveritarët marrin vendime politike për fatin e një vendi, por qytetarët deklarohen për qeveritë e tyre dhe i sjellin ose i largojnë nga qeverisja.

Kah do të shkoi Serbia , pra? Kah liberalizimi, zhvillimi dhe demokrartizimi e rrjedhimisht kah pajtimi i mbrendshëm dhe me fqinjët, si dhe integrimi europian ?

Apo kah thirrjet arkaike të para- origjinës ?

Gjithësesi krejt është në dorën e qytetarëve të Serbisë !