Balkane, Balkane moj…

Writed by: Nikoliċ Jelena

Balkan je područje gde su se stotinama godina, međusobno spajale različite religije, nacije i kulture, ali isto tako, i područje nasilnih obračuna. Balkan je mesto, koje se, kako kažu stariji, stalno trese. Na prostoru Balkana, susretale su se dve velike svetske religije, hrišćanstvo i islam, a od XIX veka, dolazi do sve jačih etičkih i međunacionalnih konflikata na ovom prostoru. U pesmi „Balkane, Balkane moj“ Branimir Štulić dobro poznajući istoriju, peva o Balkanu i njegovim nedaćama.[1]

Prisutnost bauka Balkana u današnjim naučim krugovima je očigledna, a ono što stoji iza Balkana, nije ličnost, već je ime, odnosno označivač. Prema učenju Ferdinanda de Sosira, označivač se nalazi u direktnoj vezi sa označenim, pošto i jedan i drugi čine celinu. Poststrukturalizam je u ovaj odnos uveo hijerarhiju, i dao dominantnu ulogu označivaču. Za Deridu, nikada nije moglo doći do podudaranja odnosa između reči i stvari, dakle označivač i označeni se neprestano odvaju jedan od drugog. Gledano iz ugla Deride, evidentno je, da će se označivač Balkan udaljiti od svog prvobitnog označenog, kao i od svih kasnijih označenih sa kojima dolazi u vezu. Prema tome, ovde moramo da posmatramo još jedan paralelan proces, a to je, da kada je Balkan, počeo da se upotrebljava kao označivač u geografskom smislu, on je počeo da pridobija i kulturno i socijalno značenje, i tako dolazimo do faze, kada počinju da se stvaraju stereotipi. Stereotip predstavlja, jedno nužno jezičko pojednostavljenje i uniformisanje predstava o svetu. „Stereotip je ponovljena reč, bez ikakve magije, ikakvog entuzijazma, kao da je bila prirodna, (…) stereotip je današnji put „Istine“, opipljivi potez koji izumljeni ornament prenosi ka iznuđivačkom, kanonijalnom obliku označenog“.[2]

Reč stereotip se u početku koristila za jednu vrstu grafičkog umnožavanja, a u današnjem značenju, prvi koji ju je upotrebio je novinar i publicista Volter Lipman, u knjizi „Public Opinion“, 1922. godine. U početku stereotipima su se bavile psihologija i sociologija. Stereotipi predstavljaju generalizacije, koja je mešavina fantazije i realnosti, stereotipi  mogu biti negativni, neutralni, pozitivni, a mogu se i menjati kako vreme protiče. Do stvaranja negativnih stereotipa dolazi prilikom kriza ili sukoba, a umanjuju se u vreme blagostanja.[3] Neke novije definiciji govore, da stereotipi predstavljaju skup verovanja ljudi o osobina, grupe ljudi.[4] Najvažnija funkcija stereotipa, prema mišljenju Ričarda Drajera, je da „održavaju oštre, ograničavajuće definicije, da jasno definišu gde se granica završava, pa tako i ko je jasno unutar, a ko izvan nje“[5]. Možemo primetiti, da različiti stereotipi o Balkanu, rade baš ovo o čemu govori Drajer.

Nemački geograf Avgust Cojne je 1808. godine, napravio termin „Balkansko poluostrvo“, gde je napravio grešku iz dva razloga. Prvi razlog je, da je Cojne mislio da je balkanski planinski venac severna granica poluostrva, a drugi je, da je želeo da sva poluostrva u Južnoj Evropi, klasifikuje prema sličnom principu.  Ovo ne bi bilo problem, međutim reč Balkan kao i sve njene izvedenice su dobile pogrdno, negativno značenje.[6] Marija Todorova, je ukazala na problem da naučnici prave hronološke greške, kada stvaranje balkanskih država vezuju za raspad Turske imperije. Veliki broj balkanskih država nastao je uporedo sa Evropskom Turskom u XIX veku. Pogrešna upotreba, samog pojma ‘balkana’, se raširila ne samo u svetu, već su ga prihvatili i sami balkanski narodi. U albanskom i turskom jeziku reč ‘Balkan’ nema negativno značenje, u bugarskom jeziku postoji i negativno i pozitivno značenje, Grcima sama odrednica ’Balkan’ ne smeta, mada se trude da ga smeste iza evropskog i mediteranskog određenja, stav Rumuna se menjao tokom vremena, i kreće od krajnje neprijateljskog do tolerantnog.

Prilikom korišćenja stereotipa radi uspostavljanja reda, prema mišljenju Lipman, dolazi do etiketiranja na osnovu podataka koje dobijamo iz sveta, a koji su često nepotpuni i prikazani su u pojedinačnoj formi. Ova kategorizaciji predstavlja deo jednog šireg procesa, u kojem svaka individua u okviru jednog ljudskog društva daje smisao tom društvu, kroz razne „generalizacije, šablonizacije i tipizacije“[7].U prilog ovome, možemo navesti tvrdnje o postojanju dva različita sveta, koji se može podeliti na „nas“ i na „njih“, u kojemu postojimo „mi“ i „oni“. Etnički stereotipi spadaju u najznačajnije političke stereotipe, a oni se javljaju u dve osnovne vrste: autostereotipi (slika o sebi, nama), i heterostereotipi (slika o drugome, tuđem).U ovakvom uspostavljanju reda, slike o „nama“ su uvek pozitivne, a slike o „njima“ su uvek negativne. 

Lipman koristi prečice, po kojima on određuje pojam stereotipa, po njemu te prečice predstavljaju jednostavnu, upadljivu i lako prepoznatljivu formu prikazivanja, iako se ovde govori o mnoštvu složenih informacija i različitih konotacija. Vrlo često ta jednostavnost stereotipa može da prevari i obmane. Na osnovu ovoga, možemo doći do zaključka, da Balkan sa svim svojim različitostima i diverzitetima, ipak predstavlja neku vrstu orijentalizma, koji je prečica za određivanje stereotipa Balkana. Balkan se često koristi u kontekstu, prikazivanja mračnog i zastarelog dela Evrope, koji po svojim odlikama više liči na Orijent, nego na Zapad. Ovde u prilog, ide i činjenica viševekovne vladavine Turaka na Balkanu, pa se stoga koristi prečica koja sve Balkanske narode smatra narodima Orijentalne civilizacije. Na formiranje ovakvog pogrešnog stereotipa mogu uticati mnogi turcizmi u jezicima balkanskih naroda, mnogi običaji, građevine,itd.

Prema mišljenju Lipmana, mnogi stereotipi pa čak i pogrešni utiču na našu „projekciju sveta“. Ovaj naš pogled na svet često je prikazan u fikcijama u medijima, što predstavlja proizvod esteskih i društvenih diskursa. Uzimajući sve u obzir možemo reći, da stereotipi predstavljaju posebnu kategoriju jedne šire kategorije likova. Prema tome, pojam Balkana predstavlja jedan veliki stereotip, u kojem postoji nekoliko pod - kategorija stereotipa, koji su uzajamno različiti, i koji predstavljaju stereotipe o različitim narodima., koji žive na Balkanskom Poluostrvu.

Takođe, Lipman spominje još jednu odliku stereotipa, a to je njihovo primenjivanje zanemarujući različitosti individua, koje postoje u nekom društvu. Stereotipi obuhvataju konsenzus ili generalizaciju pripadnika tih društvenih grupa. Uz pomoć stereotipa, mi izražavamo naš stav, kojim se potvrđuje, da su u stvaranju ovih stereotipa, učestvovali svi pripadnici nekog društva, ne vodeći računa o individualnim razlikama, koje nam mogu na neki način pokvariti te stereotipe. Skloni smo da razmišljamo, da su svi „Grci lukavi“, iako u stvarnosti nisu takvi.

Vreme u kome živimo, predstavlja epohu, u kojoj dolazi do postepenog menjanja pogrešnih stereotipa o Balkanu i njenih narodima, podjednako su počeli da se formiraju pozitivni stereotipi o narodima balkanskog područja. Prijem Balkanskih zemalja u Evropsku uniju, liberalizacija viznog režima, sve češće posete američkih političara i privrednika Balkanskim zemljama, predstavljaju dokaz sigurnog puta ka trajnom razbijanju stereotipa o Balkanskim narodima.

Literatura:

Asshmore – DelBoca, Conceptual approaches to Stereotypes and Stereotyping, in: D. Hamilton (ed.), Cognitive processes in stereotyping and intergroup behavior, N. Jersey, 1981.

Bakić-Hayden, Varijacije na temu „Balkan“, I.P. Filišp Višnjić, Beograd, 2006.

http://www.youtube.com/watch?v=4HtFuyiRgiI od 14.11.2009.

Marković Predrag, Transfer etničkih stereotipa – Balkan je negde drugde, u zbirci Dijalog povjesničara – istoričara 4, urednici: Hans Geirg – Fleck, Igor Graovac, zaklada Fridrich Naumann, Zagreb, 2001.

Milosavljević Olivera, Nacionalni stereotipi u istorijskoj perspektivi, u Etički stereotipi, NSPM (posebno izdanje), Beograd, 2002.

Ričard Drajer, Uloga stereotipa (zbornik FMK, u pripremi)

Rolan Bart, Zadovoljstvo u tekstu, Gradina, Niš, 1975.

Todorova Marija, Imaginarni Balkan, Biblioteke XX vek, Beograd, 2006.